Amasapen in, igamdinmun leh hinate genthei ding a ka umjieh in lungdam thu kagen masa hi.Ahin, tami ka thugente khu koima mimal demna leh kohna ahisiha, kumtam tah ka na vei leh puohnate leh igam khantouna ding a aku-le-poimaw a kathei jieh in ka hing gel ahijaw hi.Migam leh igamte iI tekahchieng in kikhiehna tamtah um in ka thei a, adieh in tam anuai a points thumte i tahlang ding uhi. Tuate hileh:
1. Lampi, 2. Bank leh 3. Electrict (Meivahte) ahi uhi. Tuin abanban in gen va ui.
1. I Lampite uh. Lampi khu nichin hunchin a izui uh leh ineh itah suina uh leh ikikawmtuona uh ahijieh in a kul in a poimaw mama hi Ahin I lampite uh khu duthusambang in ahoilou jieh un vangsietnate iI na tuoh jelejl uhi.Etsahna dingin akigen minthang “Ngasuon lei” bang ahoilou jieh in mi tamtah in ahinna uh anatan law uhi.Thamlouin, tunai deu in India leh Myanmer kikawmtuona Silsi leh Sehken khoute kikal a Tuivai Leipi tunin kisuo in, passenger gari ahilou jieh in ashi leh liem gen ding a umsiha, vangsia vangphai i suoh uhi. Tuin jong C. Tuiveljang leh Maukot khuote kikal a Tuvai Leima luiseng in, bangchih laipou a kitanthei mai ding a ajauhuaithu alimtoh i News paperte uah imu uhi.Tamte ingaitua chieng in migam ah tam bang lawm lawm a lei siet jieh a shi leh mang a umthu uh gending atam sih a, dahuai mama a suoh hi. Apeisa Kum 2002, lai in UTC, Bangalore a MTh. Ka zillai in, nitah khat footh path ah kava kia kha a, Clinic ah kava kituomsah hi. Doctor pan gamkhangtou lah khat a teng hi le chin government in sum tam tah ang pe dinga, India ateng na hijieh in nangman na kisen ngading ahi ang chisan hi. Ajieh ahileh government in lampi ahoibawllou jieh a kia kha n a hi a, nang mawna ahisih ang chisan hi. Migam ah tambang ahi lai in eiloi pen ilampi leh Leite uh gitnat lou jieh in shi in mang lei jong ahiding ma in kingaisun thei lai in, ahinlah ashi amangte khu a zong leh gentheite ma ahi jel jel hi.
2. Bank. Ei Churachnadpur a teng mihingte lah kipung deudeu, ahin gintat sang in solkal lam ah khantouna a umlua sih hi .Ei Lamka khuopi leh agamsung a mite khun SBI, Bank munkhat bou ah inei ua, tua leh tunai in, NERGS sumte na nawn tam bank ah ila ua, sumla ding leh thawn ding injong jingkal dah 8:oo Am banga kigual angai ta lawm hi. Migam ah Bank a ihaw leh dahkal lang khel isubisih ua, ei gam ah ahileh nitum phial a ikigual deudou ua,hun leh tha tampi i seng ua pamai mama hi. Agam mipte tam dan leh khantoudan toh kituoh in ei Churachandpur bang ah atawm pen in munthum munli bang ah um leh kiching pan ding in a gintat huai hi.Tambang ahitei na ding in mipite leh athuneiten pan alah uh ahun tah zetta hi.
3. Electrict (Meivah). I gam tahsap poimaw mama khat kia hileh Electrict meivah ahi. I gensa sa bang un migam a i vazin chieng ua,i en leh etla pen uh khu regular tah Current anei uh ahipen hi.Tualeh migam ah loadshadding chite um jong leh ni khat in dahkal khat val umlou chilei ichi khie sih ding uhi. Tualeh bang ahiai khat jieh a sietna anei a dahkla tamdeu umtheilou ding ahileh jong mipite lah ah kihil in akitheisah jeljel hi.Thamlouin, eite’n jong midangte ma bang in Electrict fee pe hoi penpawl ihi ua, adieh in government na semte bang in law(pay) alahna ding un a fee piehna lai bang a toi ua,tuaban ah a fee dongte bang in pei in peihoi sih leh Hachin in regular tah in ang dong thouthou ua,Unau Chiengkon lama ten chiemmui na bang deu ina “E , alight sang in nang regular jaw a”a chisah uh khu thu dih chanve ahi.Tualeh Naupang Exam hun leh i poimaw dieh laite un a buai nuom sese hi.
Tualeh tulai silzousie khu Electrict tungton a kisem ahijieh in nasep silbawl jong ma sawnthei lou in i pumbuai uh chi ding ahi mai hi.Thamlou in, khuopi a teng hi jong lei Inverter chite a neiloute a ding in singtang bang in miel nuai ah, thaumei toh Naupangte laisim sah ngai in, azong leh neiloute ma athuoh kihi jeljel hi.
Tuajieh, in tam a tung mipite hamsatna te khu bang chih chieng in eite lahah abei diai?chi kal ngah huai mama hi.Tamte semkhie ding a iteldoh lamkaite uh lah Election Campaign lai a dang nal tah a gen jou chieng un ang ching chieng un abawljou bang in kingai jeljel uhi.Tuin jong imai MP itelna ding uah itelchingte un tamte hing sai masa pen in hing bawl masa le uh igam khangtou in masawn ding hi.Tuajieh in igam apahlunna ding in lamkaite leh mipten jong idinmunte uh thei a pan ilah tah zet uh ahunta hi.Tualeh mipiten jong athuoh leh vangsiatu hijing dinga a ikikona lungsim uh topsan ahunta hi.Tua hileh tusang iniI khangtou jaw ding uhi. Simtute Pasian in hing gualzalta hen.
“Therefore take no thought, saying, What shall we eat? or, What shall we drink? or, Wherewithal shall we be clothed? (For after all these things do the Gentiles seek:) for your heavenly Father knoweth that ye have need of all these things. But seek ye first the kingdom of God, and his righteousness; and all these things shall be added unto you.” - Matthew 6: 31-33
Showing posts with label India. Show all posts
Showing posts with label India. Show all posts
Wednesday, April 1, 2009
Thursday, February 12, 2009
ORISSA GAMA KHRISTIANTE THUOHNA HUOISIENA LAWMLAWM E!
- Rev. Hangpi Manlun B.A., B.D., M.Th,
1. Pulahna : Awle, i theichiet bang un apeisa dated August, 23, 2008 zaan in Swami Lakhsmananda Saraswati, Hindu Siempu minthang tah leh alawmte mili; Kishor Pradhan, Amruta Nanda, Puranjan leh Makata Moirte khu Lord Krishna (Janmashtani) Pienni lawmding in Jalespata Ashram (Monastery) ah apei uhi. Tammun a akithoi lai koichi kitheilou mi gilou 20 velte’n akaplum uhi. (Tam Swami Laksmananda khu kumlui Khristmas lai a Orissa buaina a alamkaitu khat ahi) Tam siltung khu Orissa Khristiante adia thuohna huaisietah atuohna uh ang hita hi. Adih e dihlou kitheichien sih leh zong Local TVte khun tam tualthana mun ah khun lekha nuasiet ahi a, tua lai ah khun ningkum Khristmas lai a Khristiante tunga thuohna tung phuba lahna ahi chi akigel achi uhi.
Tam siltung jieh in buaina khu mei kuang bang in ang kipanta a, phelmit zoulou khopin athupita hi. Phulbani (Kandhamal District) Head-quater ah khun Khristian inn 25 haltum ahi ngal hi. Tuanah RC Biehinn leh Baptist Bieh innte zong asusie ngal uhi. Tamte khu Policete mulai ngei a abawl uh ahi. Tuachiin, VHP lamkaite khun August 25 in Rourkela- ah meeting poimaw tah anei ngal ua, phuba lah ding dan angaituota uhi. Amauhte khun, “Nang hing sugentheitu leh thuahsahtute khu i gam ua pat apawtmang ding uhi” achi uhi. Tam khun “Operation Trishul” chi min apuasah uhi. Buaina in huaisiet lam naw deudeu in Orissa gam pumpi khu zelsuohta hi.
2. Tam Hindu Siempute khu Khristiante tha ahithei mawh diei???..
Mizoram weekly Magazine minthang tah Lelte Magazine October 3-9, 2008 issue in agen dan in tam Siempute thattu khu Khristiante hilou in, Moist te ahi uh achi hi. Tualeh amauhte zong akipuang uh achi hi. Apeisa dated 5, October, 2008 in VHP Leader Laxmananda thattu amauh ahidan Moist leader khat in agen hi. Tuaban ah Communist Party of India-Moist (CPI-Moist) Orissa unit Leader Sabyasachi Panda in TV channel khat ahilna ah, Kandhamal district a Swami Laxmananda leh alawm lite mauh tha achi chin apuang hi. Namkal buaina tuntute atawpsan sih uleh bang zat ahia khat tha be hilai ding chi uhi. CPI - Moist Orissa State Committee Secretary Panda in athana jieh uh agenna ah “Tribal mi hilou sumsui mi bang zat ahiei toh pangkhawma Laxmananda in Bajrang Dal aphung vuh ban ah, Khristiante tung a ngawna dihloutah abawl zieh a tha a um ahidan agen hi”. Tuaban ah amautha ahithu laithot koima le uh State Government in immang chin ngaw nalai hi. Tuabanah atha ttute zong date 6, October, 2008 in Kandhamal District ah Moist helte zong amat in um uhi. Tuabang kal ah VHP President Ashok Singha in agenna ah, Orissa Khristiante soisah toujel ding ahi dan Ayodhya gen nalai hi. Ajieh ahileh, VHP Bajrang Dal, RSS, chite’n Laxmananda Jesu bang angai uh ahi. (Source the Lamka Post, 8,Oct. 2008) Ahi’n Hindute’n amauhte tung ah nasemlou in Zou thupil in “Simlam zong neh Mallam ngau in asong” achi bang deu un, mi dang gamtatna khu khotheilou Khristiante tung ah atun law hi.
Tualeh tam siltung toh kisai ah Khristiante ahilou na ding jieh ahileh kum 1990 a Australia Missionary Dr. Graham Stain leh atate ni khu Hindu Extremist te’n ahing tang pi’n agari uh (moto) toh ahaltum uhi. Tuahun lai in Orissa Khristiante’n Bhubaneshawar/Cuttack alemna aum-theina ding in lampi azui uhi. Tuami apat in agamtatna uh gending aum sih hi. Tualeh Khristiante thugin leh zilsahna ah khun melmate tunga phuba lah ding leh huatna leh mudana chite aum kha sih hi.
3. ORISSA KHRISTIANTE A DINGIN “NI 23” KHU VANGSIETNI AHI:
Lamdang tah mai in Orissa aum Khristiante a ding in “Ni 23” khu vangsietni leh ni hoilou achithei tahi. I theisa bang un kum 1999, January 23 in Orissa ah Australia Baptist Missionary Dr. Graham Staine leh atate gel Philip (9) leh Timothy (7) te khu Jungle Camp (tam muna afestival khat uh genna) a Khristiante Fellowship neipi ding leh akul bangbang a zilsahna pe ding a kuon, January 23, khuovah masang in amoto uh (Station wagon) sung a tuitah leh nuomtah a imu lai Dara Singh leh alawmte’n ahingtangpi in ahallumta uhi. Tam sil tung chizat um khu vannuai ah athangsuah ngal hi.
Tualeh, tutung a sil huaise tah adieh a Khristiante thuahna ni zong khu August 23, ma ahi kia valong hi. Tuaban ah July 23 ma in Bajrang Dal leh Vishwa Hindu Parishad (VHP) te khun Kantapala khua, Jaipur District a Khristiante khu nasa tah in asoisa ua, Hindu ah bangjat ahiai khat akinualesah uhi.
4. KHRISTIANE TUNGA GAWTNA LEH SOISAHNA KHU SILTHA AHI SIH HI:
Awle, Orissa State ah khun buaina leh hamsatna khu Khristiante adin siltha ahi sih hi. Orissa State khu India gam State lah a zong azong leh changkang lou pawl ahi. Agam mi 66% te khu Below Poverty Line aum ahi uhi. Ahin, Sahkhuo lam ah khun akulmut un ahausa mama uhi. Tualeh mipite zong khu apualam ah kamsiem leh hoi bang a akilah lai in, shakhuo lam ah agilou un humpi nelkai bang in ahangsan uhi.
Thamlou in, 1967 apat in Orissa State ah India gam sakhuo zalenna botsia in, Khristiante a dia na nawh mama, “Anti-Conversion Law” (Sakhuo dang a luttheilou dan) aneita uhi. Tuami dan khu Madhya Pradesh leh Arunachal Pradesh ah zong zah in ang umtou peh hi. Tuajieh in, India state a dia Khristiante doudal leh huot pen gam chi lei ichi khiel sih ding hi. Tuaban ah, agam uah Hindu pilkhel leh gilou (safron) mi 50 sang a tamzaw aum uhi.
Tualeh Hindu kulmutte singtang gam a Khristiante khuo lah a pei koikoi in, “Hindu ah na kinuale sih leh na khuo uah na teng thei sih ding ua, kang that sieng ding uh” chite in avau zing uhi. Tuachiin, Badrikai a Dalit Khristiante hattuam inn kuon 6 te zong Viswsa Hindu Parishad (VHP) te galgihna zau in, Hindu in akinuale uhi.
Tualeh, ning kum Khrismas kuon in Orissa ma ah buaina huaisie tah Khristiante’n atuoh uhi. Tua buaina ah khun Bieh inn 95 hal tum ahia tualeh inn zong 730 haltum ahia, mi luang kua (9) in ahinna atanlaw uhi. Tua ashite lah ah Pastor ni (2) apanga, mi 2000 valte’n vuahna huaisie tah atuoh uhi. Niing kum Orissa gama siltung khu India gam History ah khun Khristiante thuohna huaisie pen a ching hi. Tuajieh in, “BLACK CHRISTMAS 2007” chi’n amin apuasah uhi! Tam sanga huaisie zaw tu in atung kiata hi.
5. ORISSA KHRISTIANTE SISAN KITHOINA IN ANEI UHI :
Tutung buaina toh kizop deu in singtang khuo khat, Kalahandi a Khristian inn kuon khat a um hi. Hindu giloute khun alu atan sah ua, apasian uh suhkipahna/biehna in asisan in akithoita lawm uhi. Bang pasian ata lawm diei le?
6. BAWLSIETNA HUAISIE :
Tutung a Orissa a Khristiante bawlgenthei leh soisah aumthu khu India gammai hilou in, khovel mun chin a thonsuah hi. Tualeh Khristian website khun siltungte atahlang zing a, tuabah ah All India Khristian Council website ah Orissa asil tung mun zousie aluo suoh hi.
Tualeh Khristiante Martar dan ahileh akhente temta toh atuntun a tuntante, heipi toh satlupte, a inn uh toh haltum khawmte, bieh inn toh hallup khawmte, akhut akeng tansahte, mi gilou vuah a vuahlupte, ahi uhi. Ahing sun a dieh in unau Catholic Sister bangzat ahiai khat zong suom (rape) in aum uhi. Aw, chizat huai hina lawmlawm e maw?...
Tualeh tamna Jesu a dia Martar thuoh gingtute atam zawte khu ginna lam a naupang tahtahte - akhente khu kalkhat a upa gingtute, ha khat hani higiapte leh kumkhat zong ginna hui haloute bang ahi uhi. Aw eite kum sawmnga Khristian hisate leh Centenary lawm ding a kisate bang ihi lai in Jesu a din bang zatvei ithuohta uai le? Alawman uh thupi nava maw?
Tualeh ashiloute’n zong aumna khuote uh nuasie in bitna leh muonna sui in ainn aloute uh aganta, kel, bawng leh anei alamte uh nuasie in atai zah uhi. Tuate khu Hindute khun akitan zieuzuau nalai uhi. Eite’n Khristian ihi jieh in bangzat itanta uai le?
7. ASHI AMANG LEH INN LEH BIEH INN SUHSIET AUM ZAT :
Awle, ashi amang za lien thei sih lei zong mi 50 vel achingta hi. Ahin, amun aumte gintat dan in mi 400 val ngei ding in agingta uhi. Ajieh ahileh Kandhamal District ngel ah khun agam pumpi mishi ui in apumdim a, gam lah a umte zong umtheilou in Relief Camp ah alut zungzung uhi.
Tualeh inn 4000 (sangli) valte suhsiet leh haltum ahiban ah, bieh inn 600 valte khu haltum ahi hi. Tualeh gam lah a tai zah leh kibu innkuon 10000 val hiding in Internet leh website khenkhatte’n agen hi. Tualeh Relief Camp ah mi singnga (5) vel um ding a zong gintat ahi.
Tualeh Solkal in Relief Camp mun 10 ah asiem a, ahin tua munte nangawn zong amauh a din bitna ahituom sih hi. Khenkhat in atui dawn dingte uah “Gu” (poison) akoidapsah chite zong aum nalai hi. Tuaban ah Relief Camp a um Nupi gaai tamtah in nau a nei ua, tuanah Doctor leh Nursete a umlou jieh leh avazot ngamlou jieh un naupang pieng 19 lah a 10 bang alamjui in a shita uhi. Tuaban ah a pieng sunsunte zong piendan pangai leh kep mumallou ahi jieh un a genthei mama uhi. Ajieh ahileh buoina leh dipkuotna nuoi a pieng ahijieh un. Tualeh tam buaina ah khu agam solkal zong kigawl hiding agingta pawl zong aum hi. Tuajieh in Central Solkal in “Special Force” amauhte vengbittu ding in asawl lawta hi.
Tualeh Evangelical Fellowship of India (EFI) Correspondence Rev. Hrudaya report in September 28 a Orissa Khristian puitu 80te leh Mr. Tara Dutta Sharma (Scheduled Caste/Scheduled Tribe and Other Backward Caste Commissioner) kung a Phulbanie Kandhamal (Orissa) leh mun tuomtuom a bawlsietna thuohte a report dan in tam bang ahi:
Anti-Khristian Violence (24 Aug. to Sept. 2008)
Orissa:
1. District hit-14
2. Villages destroyed-300
3. Houses burnt-4,300
4. Homeless-50,000
5. People murdered-57
6. Fathers, Pastors/Nuns Injured-10
7. Women gang-rape-2
8. Men, women, children injured-8,000
9. Schools/Colleges destroyed-13
Karnataka:
1. Districts-4
2. Churches attacked-19
3. Nuns/women injured-20
Kerala:
1. Churches damaged-4
Madhya Pradesh:
1. Churches damaged-4
Delhi:
1. Churches destroyed-1
2. Attempts made-4
Tamil Nadu: Churches attacked-1
Uttra Khand:
1. Murdered-aged priest and employee-2
Tuaban ah Rev. R. Lalrinsanga, Secretary MKHC in report apieh dan in tam anuoi a bang ahi kia hi:
1. Bawlsietna tunna District-14
2. Bawlsietna thuoh khuo-300
3. Bawlsietna thuoh lel mihing zat-50,000
4. Gamlah a kibu mang-40,000
5. Refugee Camp a um-12,000
6. Private Camp-Home a um zat-1000
7. Ashi kithei zat-45
8. Liemna thuoh zat-18,000
9. Khristian tenna inn suhsiet zat-5,000
10. Biehinn hal leh suhsiet zat-400
11. School leh College suhsiet zat-11
(Source: Khristian Outlook, October 2008)
8. MUN TUOMTUOM AH ORISSA LEH MUN TUOMTUOMA KHRISTIAN BAWLSIET AUMTE THUOHPINA LAMPI ZUINA KINEI:
Akineina munte zousie gen sih lei zong akul-le-poimaw deua ingaite igen ding uhi.
i. Mizoram ah :
Apeisa dated 29, September, 2008 in Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC) lamkaina toh Aizawl khopi ah lam zuina mipi 25,000 valte lamzuina nei uhi. Lampi zui sung in Government Officete, Sekul leh dukan zousie khah in aum hi. Thumna zong thum vei tah nei uhi.
Tua hunsung in Mission Foundation Movement nuai a Missionary Trainee ten la ngaitah “Martarte sisan in hing han” chi asah lai un mipite lungsim phong in chou mama hi. Thamlou in, lampi zui sung a alasahte “kidouna khu Mangpa ahi” “Gualzawn akhu Mangpa ahi” “Martarte hunkhietu i Mangpa khu phat in umta hen” “India gam ah Khrist Mangpen ta hen” leh “Orissa ah Khrist khu Mangpen tahen’ chite tui tah in asa zungzung uhi.
Tuaban ah Aizawl khopi ban ah Saiha khopi ah zong lampi zuina um a, Saiha khangthu adia lampi zuina lah lah a mipi tamna pen ahi achi uhi.
ii. Lampi zui sunga thu kigen chiemte tahte:
Pu Zoramthanga, Chief Minister in, “Orissa leh mun dangdang a Khristiante tung a bawlsietna atun kia nawnlou na ding leh tam siltung sutawp ding in Prime Minister leh Union Home Ministerte laithot leh telephone a, ahoupi thu agen hi. Tualeh lampi azuina uh leh athum nate uh athot lou ding dan leh tamte zieh a Khristian loute zong Khristian ahing suoh ngei ding uh” agintat thu agen hi.
iii. Upa Dr. PC Biaksiama in “Orissa Khristiante thuohna huaisietah khu Mizoram mipite’n ithuohpi thute, milim pasian betute adia ithum ding uh khu ibawl lawmmawng uh ahi” achi hi.
iv. Orissa gam aum Rev. L.R. Colney in “Tutung Orissa a Khristiante tung asiltung khu tu kum zabi sunga Khristiante thuohna huaisie pen ahi ding hi. Tualeh tutung a mimal inn kisusie khu 6000 val leh Bieh inn 400 val asiet ban a mi shi luong 50 val kichi zong atahtah in 400 val ahi ngei ding” agintat thu agen hi.
9.MIZORAM KHRISTIAN-TE RESOLUTION LAH THUPI MAMA HI :
“Tuni in Orissa State adia thumna leh thuohpina lampi zuitute khun Orissa, Karnataka leh India gam mun tuomtuom a ginna a ka unaute un Khrist min jieh a thuoh na leh bawlsietna huaisietsah athuoh uh khu ka thuohpi tahzet uhi. Ka lungsim uh ana a, kapkawm in kang thumsah uhi. Tam siltung khu kum sangni vel peita in India ah Khristianna ahinglut a, ahing lut apat tuni dong in tambang lawmlawm a Khristiante bawlsietna leh thuohna India ah atung ngai nai sih hi. Khrist adia shitan a thuohtute zousie kang ngaisana ua, kang kiletsahpi mama uhi. Martar hangsante thuohna leh sisan luong khel a Pasian gam kehletna ding a chi hoi a um sih hi. Tam bang a na thuohnate uh khu kou Mizo Khristian hagau lam a ihmute hing kaihaltu leh chouna thupi tah i Mangpa Pasian in hing hisahta hen.
Tualeh asugentheite leh bawlsiatute ka muda un ka hua sih ua, theilou a silbawl khiel uh Pasian ngaidamna ka ngetsah ua, zong ka gualzawl uhi. Hundamtu Jesu Khrist khu Pasian dihtah, Pa kung tunna lampi umsun ahidan ang thei ua, khut akibawl tom milim pasian zousie tunga i Mangpa Jesu khu bangkim bawlthei, Pasian tungnung pen ahi dan athei ua, agintat theina ding un India gam pumpi khu lungsietna in Khrist a ding in ka kham uh” chin Resolution thupitah zong ala uhi.
10. LAMKA KHOPI AH :
Apeisa dated 27, September, 2008 ni’in Churachandpur Christian Goodwill Council (CDCGC) te vaisaina in India gam mun tuamtuam leh adieh in Orissa a Khristainte bawlsietna leh soisahna atuoh nate thuohpina leh mawpaina in lampi zuina ki nei hi.
Tammi lampi zuina ah mipi 10000 (singkhat) val dingte kisutua in, zingsang dah 6:45 am in Lamka Public ground ah ki ngahkhawm in dah 7:00 in Tipaimukh road zui in Police Station lamzui in kipei suh hi. Tuachiin DC Bungalaw ah DC kung ah India President Pratibha Patel a ding Memorandum pia uhi. Tualeh tam Rally nei sung in Lamka khopi sung dukan zousie kikhah in lawching mama hi.
Thamlou in Shillong khopi, Imphal leh India gam mun tuomtuom ah zong thuahpina leh mawpaina suhlatna lampi zui na um hi.
11. ORISSA GOVERNMENT IN PAN LA TAHTAH LOU BANG:
Tam bang a agam sunga Hinduten Khristiante abawlsiet leh asoisah zing lai un Orissa State in ngaisah zoulou abang hi. Orissa Arch Bishop Raphael Chiennath in Orissa State Government gitnatlou jieh a Khristiante tung ah t ambang gentheina leh bawlsietna tung ahi achi hi. Aman a genbelapna ah CBI in asuikhiet akul leh poimaw ahi thu zong a tahlang hi. Thamlou in Khristianten State Government ah muonna nei na wnlou ahi uh chiin a gen belap hi. Ajieh ahileh Policete’n buaina zieh a Hindu volunteer mi 371 amatte uh zong Case thupi seng panlou in hakhie zelzel uhi. Thamlou in, buaina in masawn zelzel ding zauna jieh a, Police Station mun 9 huopsung a curfew kikoite zong suun chieng in alakhie zelzel ua, tuakhun Khristiante patau sah mama hi.
12. CENTRAL GOVERNMENT IN ORISSA STATE VAUNA NEI HI:
Tam bang a Orissa State Government agam sunga buaina thu angaisah lou jieh in Union Home Minister in Orissa State Government kung ah laihah in Government ding lel phuathei ahita chitanpha in avau hi. Tuaban ah, Home Minister Shivraj Patel in zong, Orissa Chief Minister Naveen Patnaik kung ah Prime Minister Manmohan Singh pang in Union Cabinet in Orissa siltung mawpai mama uh ahithu theisah hi. Minority bang zat in shi be leh china hi uai? chin dohna zong nei hi.
Pu Lalu Prasad RJD Chief in Orissa Chief Minister kitop ding in adeithu tahlang in, akitop ut sih leh adan toh kituoh a President Rule koi hun mamata ahidan hangsan tah in agen hi. Tualeh Paswan leh Lalu Prasad in Bajrang Dal leh VHP pawl gamtatna jieh a Orissa ah shiluong tamtah kikham a, Khristiante zong teng ngam nawnlou a gamlah a aum jieh uh khu State Government in a ngaisahlou jieh ahi achi uhi. Tuajieh in Bajrang leh VHP te khu dan puo a a um uh a hunta achi uhi. Tuami a um theina diing in kei leh Minister khenkhat in theitawp in pan ka la uh chi in Pu Lalu Prasad in agen hi.
Tuaban ah Labour Minister Oscard Fernanda in zong Orissa State ah President Rule koi hun a sahthu agen hi. Thamlou in, Home Minister in Orissa Chief Minister Paitnaik kung ah Orissa Goverment in Central Government thu alah lou dan tamtah genkhum hi.
Tuabah ah Mizoram Lokshaba MP Pu Vanlalzawma leh Pu H.T. Sangliana, MP Karnataka ten zong Solkal thuneite kung ah ngetna siem in tam sil gilou bawltu zousie mat a akithuopi bang gawtna pieh a, Khristiante venbitna pieh ding leh thagum sua na topsan ding in ngetna bawl uhi.
Tambang a Orissa buoina mi khenkhatten pona a theitawp a pan alah lai un India Prime Minister Manmohan Singh in Bajrang Dal-te ban khum diing ahileh zong Centre in “A chetna” kiningching deu anei phot poimaw ahi dan gen zieuzuoi nalai hi. Thamlou in Law Minister H. R. Bhardway in Bajrang Dal-te tung a ngawna buching a um masang a “Ban” puonkhum mawh theilou ahidan agen belap hi. Tualeh Karnataka Home Minister V.S.Acharya in Bajrang Dal-te gamtatna jieh a Ashi leh liem Karnataka ah a umlou thu a gen hi. Tuaban ah BJP Prime Minister Canditate L.K.Advani in a genna ah, Centre Government in Orissa State bou a mawsah a ahileh bang diing a Assam a zong President Rule koi diing lampi gellou uh e chi in gum vevaw hi.
13. EUROPEAN UNION LAMKAITEN ZONG INDIA VAUNA NEI UH:
A peisa dated September 30, 2008 a Marsella mun a India-EU submit um ah India Prime Minister Manmohan Singh khu European Union lamkaiten vauna nei uhi. Na gam sung ah Khristiante veng bit in chiin theisahna leh vauna abawl ua, bang diing a Government in tuni dong a Khristiante hinna humbit diing a pan lalou ahiei chi in zong dohna abawlkhum uhi. Tualeh Chriatian bangjat in shi be lai diing uh e chi lunghimaw huoi mama chi in European Union Lamkaiten Prime Minister kung ah gen be khum uhi.
Europen Commission a President Jose Manuel Barrosa in “India khel a Khristiante simma wna leh nuoisiena gam khovel ah umlou ahidan gen in August 13, apat buoina tutan suhveng zoulou a umpen Government in Bajrang Dal leh VHP Pawl a gupna uh e?” chi tanpha in ngawna nei a, tua khun India Prime Minister zums ah mama hi. Thamlou in French President Nicholas Sarkozy in a g enna ah, French khopi Parish ah Sikhte thum (3) tha in a um ngai a, hinanleh dahkal 6 sung in lemna leh muonna tunding ahi ngal thu agenkhum nalai hi. Ahin, India Prime Minister in ahileh Karnataka Government ban ah Union Home Ministry toh nasatah a pan alah thu a gen hi. Tualeh US leh gamdang tamtah in zong India gam a Khristiante suhgenthei a a um thu leh a puohnat thu uh a gen uhi.
14. THUKHUM SIN :
Awle, tutung a Khristiante kibawlna mun Orissa State mai ban ah mundang tuomtuom Karnataka, Madhya Pradesh leh Kerela te zong akangtou peh hi.
Tualeh kum 1999, January 23 a Dr. Graha Stain te pata mulkim huai tah tha aum zou in, akumtawp November 28-30, 1999 in Orissa State khu Cyclon huaisie tah in anuai chimit a, hinna tamtah atan law uhi. Tu in zong Khristiante kibawl gen thei na munte ah Guapi nasatah azu in luite let in mipiten hamsatna tuoh uhi. Tu in bang ang tuoh tou zel ding uai chi khu mipilvangte lunghimawna ahi hi. Abang teng hizong leh ei gingtute khun i unau bawlsietna thuohte thumpi zing in abawlsiete’n zong Mangpa Jesu ang muna ding in ithumpi zing ding uhi.
Sources :
1. Manipur Express 28, Sept. & 4th October.
2. Christian Outlook, Sept.and October issues 2008
3. Lelte Magazine 3-10, Oct. 2008
4. Mizoram Today 29, Sept. - 4th Oct. 2008
5. Chhinlung Digest Sept. 2008
6. The Lamka Post 8, October 2008
1. Pulahna : Awle, i theichiet bang un apeisa dated August, 23, 2008 zaan in Swami Lakhsmananda Saraswati, Hindu Siempu minthang tah leh alawmte mili; Kishor Pradhan, Amruta Nanda, Puranjan leh Makata Moirte khu Lord Krishna (Janmashtani) Pienni lawmding in Jalespata Ashram (Monastery) ah apei uhi. Tammun a akithoi lai koichi kitheilou mi gilou 20 velte’n akaplum uhi. (Tam Swami Laksmananda khu kumlui Khristmas lai a Orissa buaina a alamkaitu khat ahi) Tam siltung khu Orissa Khristiante adia thuohna huaisietah atuohna uh ang hita hi. Adih e dihlou kitheichien sih leh zong Local TVte khun tam tualthana mun ah khun lekha nuasiet ahi a, tua lai ah khun ningkum Khristmas lai a Khristiante tunga thuohna tung phuba lahna ahi chi akigel achi uhi.
Tam siltung jieh in buaina khu mei kuang bang in ang kipanta a, phelmit zoulou khopin athupita hi. Phulbani (Kandhamal District) Head-quater ah khun Khristian inn 25 haltum ahi ngal hi. Tuanah RC Biehinn leh Baptist Bieh innte zong asusie ngal uhi. Tamte khu Policete mulai ngei a abawl uh ahi. Tuachiin, VHP lamkaite khun August 25 in Rourkela- ah meeting poimaw tah anei ngal ua, phuba lah ding dan angaituota uhi. Amauhte khun, “Nang hing sugentheitu leh thuahsahtute khu i gam ua pat apawtmang ding uhi” achi uhi. Tam khun “Operation Trishul” chi min apuasah uhi. Buaina in huaisiet lam naw deudeu in Orissa gam pumpi khu zelsuohta hi.
2. Tam Hindu Siempute khu Khristiante tha ahithei mawh diei???..
Mizoram weekly Magazine minthang tah Lelte Magazine October 3-9, 2008 issue in agen dan in tam Siempute thattu khu Khristiante hilou in, Moist te ahi uh achi hi. Tualeh amauhte zong akipuang uh achi hi. Apeisa dated 5, October, 2008 in VHP Leader Laxmananda thattu amauh ahidan Moist leader khat in agen hi. Tuaban ah Communist Party of India-Moist (CPI-Moist) Orissa unit Leader Sabyasachi Panda in TV channel khat ahilna ah, Kandhamal district a Swami Laxmananda leh alawm lite mauh tha achi chin apuang hi. Namkal buaina tuntute atawpsan sih uleh bang zat ahia khat tha be hilai ding chi uhi. CPI - Moist Orissa State Committee Secretary Panda in athana jieh uh agenna ah “Tribal mi hilou sumsui mi bang zat ahiei toh pangkhawma Laxmananda in Bajrang Dal aphung vuh ban ah, Khristiante tung a ngawna dihloutah abawl zieh a tha a um ahidan agen hi”. Tuaban ah amautha ahithu laithot koima le uh State Government in immang chin ngaw nalai hi. Tuabanah atha ttute zong date 6, October, 2008 in Kandhamal District ah Moist helte zong amat in um uhi. Tuabang kal ah VHP President Ashok Singha in agenna ah, Orissa Khristiante soisah toujel ding ahi dan Ayodhya gen nalai hi. Ajieh ahileh, VHP Bajrang Dal, RSS, chite’n Laxmananda Jesu bang angai uh ahi. (Source the Lamka Post, 8,Oct. 2008) Ahi’n Hindute’n amauhte tung ah nasemlou in Zou thupil in “Simlam zong neh Mallam ngau in asong” achi bang deu un, mi dang gamtatna khu khotheilou Khristiante tung ah atun law hi.
Tualeh tam siltung toh kisai ah Khristiante ahilou na ding jieh ahileh kum 1990 a Australia Missionary Dr. Graham Stain leh atate ni khu Hindu Extremist te’n ahing tang pi’n agari uh (moto) toh ahaltum uhi. Tuahun lai in Orissa Khristiante’n Bhubaneshawar/Cuttack alemna aum-theina ding in lampi azui uhi. Tuami apat in agamtatna uh gending aum sih hi. Tualeh Khristiante thugin leh zilsahna ah khun melmate tunga phuba lah ding leh huatna leh mudana chite aum kha sih hi.
3. ORISSA KHRISTIANTE A DINGIN “NI 23” KHU VANGSIETNI AHI:
Lamdang tah mai in Orissa aum Khristiante a ding in “Ni 23” khu vangsietni leh ni hoilou achithei tahi. I theisa bang un kum 1999, January 23 in Orissa ah Australia Baptist Missionary Dr. Graham Staine leh atate gel Philip (9) leh Timothy (7) te khu Jungle Camp (tam muna afestival khat uh genna) a Khristiante Fellowship neipi ding leh akul bangbang a zilsahna pe ding a kuon, January 23, khuovah masang in amoto uh (Station wagon) sung a tuitah leh nuomtah a imu lai Dara Singh leh alawmte’n ahingtangpi in ahallumta uhi. Tam sil tung chizat um khu vannuai ah athangsuah ngal hi.
Tualeh, tutung a sil huaise tah adieh a Khristiante thuahna ni zong khu August 23, ma ahi kia valong hi. Tuaban ah July 23 ma in Bajrang Dal leh Vishwa Hindu Parishad (VHP) te khun Kantapala khua, Jaipur District a Khristiante khu nasa tah in asoisa ua, Hindu ah bangjat ahiai khat akinualesah uhi.
4. KHRISTIANE TUNGA GAWTNA LEH SOISAHNA KHU SILTHA AHI SIH HI:
Awle, Orissa State ah khun buaina leh hamsatna khu Khristiante adin siltha ahi sih hi. Orissa State khu India gam State lah a zong azong leh changkang lou pawl ahi. Agam mi 66% te khu Below Poverty Line aum ahi uhi. Ahin, Sahkhuo lam ah khun akulmut un ahausa mama uhi. Tualeh mipite zong khu apualam ah kamsiem leh hoi bang a akilah lai in, shakhuo lam ah agilou un humpi nelkai bang in ahangsan uhi.
Thamlou in, 1967 apat in Orissa State ah India gam sakhuo zalenna botsia in, Khristiante a dia na nawh mama, “Anti-Conversion Law” (Sakhuo dang a luttheilou dan) aneita uhi. Tuami dan khu Madhya Pradesh leh Arunachal Pradesh ah zong zah in ang umtou peh hi. Tuajieh in, India state a dia Khristiante doudal leh huot pen gam chi lei ichi khiel sih ding hi. Tuaban ah, agam uah Hindu pilkhel leh gilou (safron) mi 50 sang a tamzaw aum uhi.
Tualeh Hindu kulmutte singtang gam a Khristiante khuo lah a pei koikoi in, “Hindu ah na kinuale sih leh na khuo uah na teng thei sih ding ua, kang that sieng ding uh” chite in avau zing uhi. Tuachiin, Badrikai a Dalit Khristiante hattuam inn kuon 6 te zong Viswsa Hindu Parishad (VHP) te galgihna zau in, Hindu in akinuale uhi.
Tualeh, ning kum Khrismas kuon in Orissa ma ah buaina huaisie tah Khristiante’n atuoh uhi. Tua buaina ah khun Bieh inn 95 hal tum ahia tualeh inn zong 730 haltum ahia, mi luang kua (9) in ahinna atanlaw uhi. Tua ashite lah ah Pastor ni (2) apanga, mi 2000 valte’n vuahna huaisie tah atuoh uhi. Niing kum Orissa gama siltung khu India gam History ah khun Khristiante thuohna huaisie pen a ching hi. Tuajieh in, “BLACK CHRISTMAS 2007” chi’n amin apuasah uhi! Tam sanga huaisie zaw tu in atung kiata hi.
5. ORISSA KHRISTIANTE SISAN KITHOINA IN ANEI UHI :
Tutung buaina toh kizop deu in singtang khuo khat, Kalahandi a Khristian inn kuon khat a um hi. Hindu giloute khun alu atan sah ua, apasian uh suhkipahna/biehna in asisan in akithoita lawm uhi. Bang pasian ata lawm diei le?
6. BAWLSIETNA HUAISIE :
Tutung a Orissa a Khristiante bawlgenthei leh soisah aumthu khu India gammai hilou in, khovel mun chin a thonsuah hi. Tualeh Khristian website khun siltungte atahlang zing a, tuabah ah All India Khristian Council website ah Orissa asil tung mun zousie aluo suoh hi.
Tualeh Khristiante Martar dan ahileh akhente temta toh atuntun a tuntante, heipi toh satlupte, a inn uh toh haltum khawmte, bieh inn toh hallup khawmte, akhut akeng tansahte, mi gilou vuah a vuahlupte, ahi uhi. Ahing sun a dieh in unau Catholic Sister bangzat ahiai khat zong suom (rape) in aum uhi. Aw, chizat huai hina lawmlawm e maw?...
Tualeh tamna Jesu a dia Martar thuoh gingtute atam zawte khu ginna lam a naupang tahtahte - akhente khu kalkhat a upa gingtute, ha khat hani higiapte leh kumkhat zong ginna hui haloute bang ahi uhi. Aw eite kum sawmnga Khristian hisate leh Centenary lawm ding a kisate bang ihi lai in Jesu a din bang zatvei ithuohta uai le? Alawman uh thupi nava maw?
Tualeh ashiloute’n zong aumna khuote uh nuasie in bitna leh muonna sui in ainn aloute uh aganta, kel, bawng leh anei alamte uh nuasie in atai zah uhi. Tuate khu Hindute khun akitan zieuzuau nalai uhi. Eite’n Khristian ihi jieh in bangzat itanta uai le?
7. ASHI AMANG LEH INN LEH BIEH INN SUHSIET AUM ZAT :
Awle, ashi amang za lien thei sih lei zong mi 50 vel achingta hi. Ahin, amun aumte gintat dan in mi 400 val ngei ding in agingta uhi. Ajieh ahileh Kandhamal District ngel ah khun agam pumpi mishi ui in apumdim a, gam lah a umte zong umtheilou in Relief Camp ah alut zungzung uhi.
Tualeh inn 4000 (sangli) valte suhsiet leh haltum ahiban ah, bieh inn 600 valte khu haltum ahi hi. Tualeh gam lah a tai zah leh kibu innkuon 10000 val hiding in Internet leh website khenkhatte’n agen hi. Tualeh Relief Camp ah mi singnga (5) vel um ding a zong gintat ahi.
Tualeh Solkal in Relief Camp mun 10 ah asiem a, ahin tua munte nangawn zong amauh a din bitna ahituom sih hi. Khenkhat in atui dawn dingte uah “Gu” (poison) akoidapsah chite zong aum nalai hi. Tuaban ah Relief Camp a um Nupi gaai tamtah in nau a nei ua, tuanah Doctor leh Nursete a umlou jieh leh avazot ngamlou jieh un naupang pieng 19 lah a 10 bang alamjui in a shita uhi. Tuaban ah a pieng sunsunte zong piendan pangai leh kep mumallou ahi jieh un a genthei mama uhi. Ajieh ahileh buoina leh dipkuotna nuoi a pieng ahijieh un. Tualeh tam buaina ah khu agam solkal zong kigawl hiding agingta pawl zong aum hi. Tuajieh in Central Solkal in “Special Force” amauhte vengbittu ding in asawl lawta hi.
Tualeh Evangelical Fellowship of India (EFI) Correspondence Rev. Hrudaya report in September 28 a Orissa Khristian puitu 80te leh Mr. Tara Dutta Sharma (Scheduled Caste/Scheduled Tribe and Other Backward Caste Commissioner) kung a Phulbanie Kandhamal (Orissa) leh mun tuomtuom a bawlsietna thuohte a report dan in tam bang ahi:
Anti-Khristian Violence (24 Aug. to Sept. 2008)
Orissa:
1. District hit-14
2. Villages destroyed-300
3. Houses burnt-4,300
4. Homeless-50,000
5. People murdered-57
6. Fathers, Pastors/Nuns Injured-10
7. Women gang-rape-2
8. Men, women, children injured-8,000
9. Schools/Colleges destroyed-13
Karnataka:
1. Districts-4
2. Churches attacked-19
3. Nuns/women injured-20
Kerala:
1. Churches damaged-4
Madhya Pradesh:
1. Churches damaged-4
Delhi:
1. Churches destroyed-1
2. Attempts made-4
Tamil Nadu: Churches attacked-1
Uttra Khand:
1. Murdered-aged priest and employee-2
Tuaban ah Rev. R. Lalrinsanga, Secretary MKHC in report apieh dan in tam anuoi a bang ahi kia hi:
1. Bawlsietna tunna District-14
2. Bawlsietna thuoh khuo-300
3. Bawlsietna thuoh lel mihing zat-50,000
4. Gamlah a kibu mang-40,000
5. Refugee Camp a um-12,000
6. Private Camp-Home a um zat-1000
7. Ashi kithei zat-45
8. Liemna thuoh zat-18,000
9. Khristian tenna inn suhsiet zat-5,000
10. Biehinn hal leh suhsiet zat-400
11. School leh College suhsiet zat-11
(Source: Khristian Outlook, October 2008)
8. MUN TUOMTUOM AH ORISSA LEH MUN TUOMTUOMA KHRISTIAN BAWLSIET AUMTE THUOHPINA LAMPI ZUINA KINEI:
Akineina munte zousie gen sih lei zong akul-le-poimaw deua ingaite igen ding uhi.
i. Mizoram ah :
Apeisa dated 29, September, 2008 in Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC) lamkaina toh Aizawl khopi ah lam zuina mipi 25,000 valte lamzuina nei uhi. Lampi zui sung in Government Officete, Sekul leh dukan zousie khah in aum hi. Thumna zong thum vei tah nei uhi.
Tua hunsung in Mission Foundation Movement nuai a Missionary Trainee ten la ngaitah “Martarte sisan in hing han” chi asah lai un mipite lungsim phong in chou mama hi. Thamlou in, lampi zui sung a alasahte “kidouna khu Mangpa ahi” “Gualzawn akhu Mangpa ahi” “Martarte hunkhietu i Mangpa khu phat in umta hen” “India gam ah Khrist Mangpen ta hen” leh “Orissa ah Khrist khu Mangpen tahen’ chite tui tah in asa zungzung uhi.
Tuaban ah Aizawl khopi ban ah Saiha khopi ah zong lampi zuina um a, Saiha khangthu adia lampi zuina lah lah a mipi tamna pen ahi achi uhi.
ii. Lampi zui sunga thu kigen chiemte tahte:
Pu Zoramthanga, Chief Minister in, “Orissa leh mun dangdang a Khristiante tung a bawlsietna atun kia nawnlou na ding leh tam siltung sutawp ding in Prime Minister leh Union Home Ministerte laithot leh telephone a, ahoupi thu agen hi. Tualeh lampi azuina uh leh athum nate uh athot lou ding dan leh tamte zieh a Khristian loute zong Khristian ahing suoh ngei ding uh” agintat thu agen hi.
iii. Upa Dr. PC Biaksiama in “Orissa Khristiante thuohna huaisietah khu Mizoram mipite’n ithuohpi thute, milim pasian betute adia ithum ding uh khu ibawl lawmmawng uh ahi” achi hi.
iv. Orissa gam aum Rev. L.R. Colney in “Tutung Orissa a Khristiante tung asiltung khu tu kum zabi sunga Khristiante thuohna huaisie pen ahi ding hi. Tualeh tutung a mimal inn kisusie khu 6000 val leh Bieh inn 400 val asiet ban a mi shi luong 50 val kichi zong atahtah in 400 val ahi ngei ding” agintat thu agen hi.
9.MIZORAM KHRISTIAN-TE RESOLUTION LAH THUPI MAMA HI :
“Tuni in Orissa State adia thumna leh thuohpina lampi zuitute khun Orissa, Karnataka leh India gam mun tuomtuom a ginna a ka unaute un Khrist min jieh a thuoh na leh bawlsietna huaisietsah athuoh uh khu ka thuohpi tahzet uhi. Ka lungsim uh ana a, kapkawm in kang thumsah uhi. Tam siltung khu kum sangni vel peita in India ah Khristianna ahinglut a, ahing lut apat tuni dong in tambang lawmlawm a Khristiante bawlsietna leh thuohna India ah atung ngai nai sih hi. Khrist adia shitan a thuohtute zousie kang ngaisana ua, kang kiletsahpi mama uhi. Martar hangsante thuohna leh sisan luong khel a Pasian gam kehletna ding a chi hoi a um sih hi. Tam bang a na thuohnate uh khu kou Mizo Khristian hagau lam a ihmute hing kaihaltu leh chouna thupi tah i Mangpa Pasian in hing hisahta hen.
Tualeh asugentheite leh bawlsiatute ka muda un ka hua sih ua, theilou a silbawl khiel uh Pasian ngaidamna ka ngetsah ua, zong ka gualzawl uhi. Hundamtu Jesu Khrist khu Pasian dihtah, Pa kung tunna lampi umsun ahidan ang thei ua, khut akibawl tom milim pasian zousie tunga i Mangpa Jesu khu bangkim bawlthei, Pasian tungnung pen ahi dan athei ua, agintat theina ding un India gam pumpi khu lungsietna in Khrist a ding in ka kham uh” chin Resolution thupitah zong ala uhi.
10. LAMKA KHOPI AH :
Apeisa dated 27, September, 2008 ni’in Churachandpur Christian Goodwill Council (CDCGC) te vaisaina in India gam mun tuamtuam leh adieh in Orissa a Khristainte bawlsietna leh soisahna atuoh nate thuohpina leh mawpaina in lampi zuina ki nei hi.
Tammi lampi zuina ah mipi 10000 (singkhat) val dingte kisutua in, zingsang dah 6:45 am in Lamka Public ground ah ki ngahkhawm in dah 7:00 in Tipaimukh road zui in Police Station lamzui in kipei suh hi. Tuachiin DC Bungalaw ah DC kung ah India President Pratibha Patel a ding Memorandum pia uhi. Tualeh tam Rally nei sung in Lamka khopi sung dukan zousie kikhah in lawching mama hi.
Thamlou in Shillong khopi, Imphal leh India gam mun tuomtuom ah zong thuahpina leh mawpaina suhlatna lampi zui na um hi.
11. ORISSA GOVERNMENT IN PAN LA TAHTAH LOU BANG:
Tam bang a agam sunga Hinduten Khristiante abawlsiet leh asoisah zing lai un Orissa State in ngaisah zoulou abang hi. Orissa Arch Bishop Raphael Chiennath in Orissa State Government gitnatlou jieh a Khristiante tung ah t ambang gentheina leh bawlsietna tung ahi achi hi. Aman a genbelapna ah CBI in asuikhiet akul leh poimaw ahi thu zong a tahlang hi. Thamlou in Khristianten State Government ah muonna nei na wnlou ahi uh chiin a gen belap hi. Ajieh ahileh Policete’n buaina zieh a Hindu volunteer mi 371 amatte uh zong Case thupi seng panlou in hakhie zelzel uhi. Thamlou in, buaina in masawn zelzel ding zauna jieh a, Police Station mun 9 huopsung a curfew kikoite zong suun chieng in alakhie zelzel ua, tuakhun Khristiante patau sah mama hi.
12. CENTRAL GOVERNMENT IN ORISSA STATE VAUNA NEI HI:
Tam bang a Orissa State Government agam sunga buaina thu angaisah lou jieh in Union Home Minister in Orissa State Government kung ah laihah in Government ding lel phuathei ahita chitanpha in avau hi. Tuaban ah, Home Minister Shivraj Patel in zong, Orissa Chief Minister Naveen Patnaik kung ah Prime Minister Manmohan Singh pang in Union Cabinet in Orissa siltung mawpai mama uh ahithu theisah hi. Minority bang zat in shi be leh china hi uai? chin dohna zong nei hi.
Pu Lalu Prasad RJD Chief in Orissa Chief Minister kitop ding in adeithu tahlang in, akitop ut sih leh adan toh kituoh a President Rule koi hun mamata ahidan hangsan tah in agen hi. Tualeh Paswan leh Lalu Prasad in Bajrang Dal leh VHP pawl gamtatna jieh a Orissa ah shiluong tamtah kikham a, Khristiante zong teng ngam nawnlou a gamlah a aum jieh uh khu State Government in a ngaisahlou jieh ahi achi uhi. Tuajieh in Bajrang leh VHP te khu dan puo a a um uh a hunta achi uhi. Tuami a um theina diing in kei leh Minister khenkhat in theitawp in pan ka la uh chi in Pu Lalu Prasad in agen hi.
Tuaban ah Labour Minister Oscard Fernanda in zong Orissa State ah President Rule koi hun a sahthu agen hi. Thamlou in, Home Minister in Orissa Chief Minister Paitnaik kung ah Orissa Goverment in Central Government thu alah lou dan tamtah genkhum hi.
Tuabah ah Mizoram Lokshaba MP Pu Vanlalzawma leh Pu H.T. Sangliana, MP Karnataka ten zong Solkal thuneite kung ah ngetna siem in tam sil gilou bawltu zousie mat a akithuopi bang gawtna pieh a, Khristiante venbitna pieh ding leh thagum sua na topsan ding in ngetna bawl uhi.
Tambang a Orissa buoina mi khenkhatten pona a theitawp a pan alah lai un India Prime Minister Manmohan Singh in Bajrang Dal-te ban khum diing ahileh zong Centre in “A chetna” kiningching deu anei phot poimaw ahi dan gen zieuzuoi nalai hi. Thamlou in Law Minister H. R. Bhardway in Bajrang Dal-te tung a ngawna buching a um masang a “Ban” puonkhum mawh theilou ahidan agen belap hi. Tualeh Karnataka Home Minister V.S.Acharya in Bajrang Dal-te gamtatna jieh a Ashi leh liem Karnataka ah a umlou thu a gen hi. Tuaban ah BJP Prime Minister Canditate L.K.Advani in a genna ah, Centre Government in Orissa State bou a mawsah a ahileh bang diing a Assam a zong President Rule koi diing lampi gellou uh e chi in gum vevaw hi.
13. EUROPEAN UNION LAMKAITEN ZONG INDIA VAUNA NEI UH:
A peisa dated September 30, 2008 a Marsella mun a India-EU submit um ah India Prime Minister Manmohan Singh khu European Union lamkaiten vauna nei uhi. Na gam sung ah Khristiante veng bit in chiin theisahna leh vauna abawl ua, bang diing a Government in tuni dong a Khristiante hinna humbit diing a pan lalou ahiei chi in zong dohna abawlkhum uhi. Tualeh Chriatian bangjat in shi be lai diing uh e chi lunghimaw huoi mama chi in European Union Lamkaiten Prime Minister kung ah gen be khum uhi.
Europen Commission a President Jose Manuel Barrosa in “India khel a Khristiante simma wna leh nuoisiena gam khovel ah umlou ahidan gen in August 13, apat buoina tutan suhveng zoulou a umpen Government in Bajrang Dal leh VHP Pawl a gupna uh e?” chi tanpha in ngawna nei a, tua khun India Prime Minister zums ah mama hi. Thamlou in French President Nicholas Sarkozy in a g enna ah, French khopi Parish ah Sikhte thum (3) tha in a um ngai a, hinanleh dahkal 6 sung in lemna leh muonna tunding ahi ngal thu agenkhum nalai hi. Ahin, India Prime Minister in ahileh Karnataka Government ban ah Union Home Ministry toh nasatah a pan alah thu a gen hi. Tualeh US leh gamdang tamtah in zong India gam a Khristiante suhgenthei a a um thu leh a puohnat thu uh a gen uhi.
14. THUKHUM SIN :
Awle, tutung a Khristiante kibawlna mun Orissa State mai ban ah mundang tuomtuom Karnataka, Madhya Pradesh leh Kerela te zong akangtou peh hi.
Tualeh kum 1999, January 23 a Dr. Graha Stain te pata mulkim huai tah tha aum zou in, akumtawp November 28-30, 1999 in Orissa State khu Cyclon huaisie tah in anuai chimit a, hinna tamtah atan law uhi. Tu in zong Khristiante kibawl gen thei na munte ah Guapi nasatah azu in luite let in mipiten hamsatna tuoh uhi. Tu in bang ang tuoh tou zel ding uai chi khu mipilvangte lunghimawna ahi hi. Abang teng hizong leh ei gingtute khun i unau bawlsietna thuohte thumpi zing in abawlsiete’n zong Mangpa Jesu ang muna ding in ithumpi zing ding uhi.
Sources :
1. Manipur Express 28, Sept. & 4th October.
2. Christian Outlook, Sept.and October issues 2008
3. Lelte Magazine 3-10, Oct. 2008
4. Mizoram Today 29, Sept. - 4th Oct. 2008
5. Chhinlung Digest Sept. 2008
6. The Lamka Post 8, October 2008

Labels:
Arunachal Pradesh,
Bajrang Dal,
Dara Singh,
India,
Kandhamal District,
Madhya Pradesh,
ORISSA,
Orissa State
1. Pian kum leh ni : December 10, 19672. Pianna veng/khua : Hiangtam (k) Village
3. Tulel a na omna veng : Simveng, New Lamka C/O Dr. M. Lachinkhai, Lailam Veng
4. Pa/Nu min : Mr. Liansuankhai
5. Zi/Pasal min : Mrs. Maman
6. Siamsinna munte : NOS, Delhi. Manipur University, Senate of Serampore College, MA-IGNOU
7. Tulel a na zil/sepna : Pastor nna lenlel, baanah Doctor of theology zildia kisa lel.
*You can reach me at
manlunhangpi@gmail.com
THE RELATIONS BETWEEN RELIGIONS & ECONOMICS IN THE LIGHT OF BUILDING JUST EQUAL SOCIETY IN INDIA
- Rev. Hangpi Manlun
INTRODUCTION
Although we are in the 21st Century our present economic condition remained relatively the same. In this study we will focus how did religion influences economic change. We will also discuss our present Indian situation and the factors of unequal society. And the relationship between religions and economics in the context of social changes necessary and important as it enables us to understand the implication of Church’s participation in social life of Indian Society. And also we will see how we shall address the present crisis as a church we will be the main theme of this paper.
1. MEANING AND DEFINITION:
A. RELIGION
The English word religion has a Latin root ‘religare’ meaning to bind together, which shows the social dimension of religion. . The Hindi word ‘Dharma’ from the Sanskrit word ‘Dhree’, means ‘religion,’ ‘virtue,’ ‘quality,’ ‘function,’ ‘duty, and ‘opinion’. . According to Christopher Dawson, “Religion is the word generally is to described man’s relation to divine or super human powers and the various organized system of belief and worship in which relations have been expressed.”
According to Emile Durkheim, “Religion is a unified system of belief and practices related to sacred things, i.e. to says things set apart and forbidden... It strengthens the unity of the groups and promotes social solidarity”.
B. ECONOMICS:
Indeed, only during the last 200 yrs or so have we become accustomed to speak of the economy, even though the term was used as long as the fourth century BCE by Aristotle, to designate the relationship among members of the domestic households. The French were the first who used the term economist. David L. Sills define economics as, the social science that deals with the ways which man & societies seek to satisfy their material needs and desire”. C.S. Nagpal put economic clearly the economic as a social science helps us to understand how people tried to accommodate uncommon resources to their means. Thus we can understand that economics as concern with wealth and specifically dealing with the means of managing scarce resources.
2. SOCIALOGICAL UNDERSTANDING OF THE RELATION BETWEEN RELIGION AND ECONOMICS
The relationship between Religion & Economics can be clearly understood when we studied the social changes, which took places in western societies. According to Francois, when a society becomes un able to reproduces itself as it was before and when elements of a new mode of production begin to supplement the old ones,” the economics structure and dominions ethos of a society are shaped by region of that society, which remains as a major force.
Max Weber rightly say that Protestant ethics is the responsible for the rise of capitalism spirit The Protestant ethic emphasis that acquisition of wealth by one’s on labour is essentially the sign of prosperity here and here after. Therefore, it is the responsibility of every individual person to use reason, which is considered as the gift of God, and develop the fullest potential to acquire as much wealth as one can to glorify God.
But he further says that it acts as contributing factor, not the cause for the capitalism. Having discussed different view, we observe how religion affects economics behaviour.
3. HINDUISM & SOCIAL CHANGES
Although we see so may undesirable practices in Hinduism. Here, we shall deal with some of the reformer social contribution for social change. As India poverty is a direct product of untouchability and castes taboos, the response to the challenge of poverty has to begin with the response to the challenge of untouchability. Basaveswara and several other saints always were eager to prove the folly of caste prejudices. According to Jan Peter Schouten, “Casteism is not identical with Hinduism. The caste system is a social that is religiously legitimated, but religion is more than that.” Vivekananda rightly pointed out that religion itself cannot be blamed for anything...but it is the Pharisees and Sadducees of Hinduism who invent all kinds of methods of oppressions...kick out the priests, who are always against progress, because they would never mind, their hearts would never become big. “
The Rama Krishna Movement has played a great significant role for social change in India. Swami Vivekananda (1862-1902) was the most brilliant reformer in the nineteenth century. He had a vision concerning for the misery of the poor masses. When he writes about his travel through India, he bursts out: “A country where millions of people live on flowers of the Mohua plants, and a million or two sadhus and a hundred million or so of Brahmins suck the blood out of their amelioration - is that country or hell? Is that a religion or the devil’s dance.”
He further said that, “we do stand in need of social reform. The necessary reforms are amelioration of the position of women. For him the most important means to achieve social change is education only by education it is possible to raise the Sudras to the level of the Brahmins. “ He also again said that we cannot give such education to people who are hungry, so he stresses constantly that the people must get enough food.
The other efforts of several great men of India and of movement like Arya Samaj, Brahma Samaj and Prarohana Samaj have been in this direction.
4. ISLAMIC AND SOCIAL CHANGE :
The Quranic prophets were part of the masses. The Quran describes the rulers and chieftains as arrogant oppression and the ruled masses as weakened oppressed masses had to fight against the mighty Pharaoh to liberate Israel. The Quran stands unambiguously with the weak in their struggle against oppressors.
Mecca was experiencing acute social tension when the prophet started preaching there. A powerful class of mercantile bourgeoisie accumulated wealth in their hands broke down the tribal structure and neglected the poor and needy. The prophet felt deeply stressed at this state of affairs and strongly condemned the arrogance of the Meccan rich. He also felt that poverty on a par with unbelief. Hence, war against poverty is an integral part of Islamic faith. The Islamic countries should also share their wealth with poorer sister nations like Bangladesh, if they are to practice Islamic justice fully. Divine unity should reflect social unity and economic equality among the people of a nation as well as among nations. The Holy book ordained absolute equality of the rich and poor in the eyes of law and justice.
5. INDIAN ECONOMIC PLANNING:
The Indian economic planning was commenced in 1951. In terms of objectives and targets it was very modest. Although this very plan was not based on any specific model, it was a remarkable success. The model for the second plan is called Nehru-Mahalanabis model, as it was jointly built by them. But unluckily this second five year plan did not perform according to designs of the model. This was basically due to the new colonial subordination by Indian political economy by the western capitalist forces. By 1957 Indian political economy confronted a severe foreign exchange crisis.
In the history of Indian political economy 1970 was a memorable year .It was in this year the Government of India enacted the Indian Patent Act .This act was a severe blow to foreign capital and multinational corporations. It enabled Indian capital to broaden its business horizon in India antagonistic to the interest of transnational corporations.
The country is now in the Ninth Five Year Plan. The Indian political economy failed to bring about any noticeable changes in property relations. The caste-cum-class character of Indian society is being perpetuated during the fifty years of freedom. Between the two eras, the situation of the poor has still worsened in the post-Nehruian period.
The former Finance Minister, P. Chidambaram says that, “The new economic policy did not give any benefit to the poorest 350 million people of India” is evidence to this. The New Economic Policy and new marketisation policy opened the door for multinationals and foreign products simultaneously rising consumerism. Well, who buys them and who benefit? What have Revlon or Lewis jeans or Pepsi done to a common man? All these are luxurious to the poor, who live on minimum income. It is a direct contrast and paradoxical that while mega cities are planned, many beauty pageants are conducted. The population of slum or homeless number only keeps increasing. Who benefits?
6. GLOBALISATION:
The “Globalization” agenda brought officially into India during the Congress (I) rule at the centre in 1991 through the New Economic and Industrial Policy. The Policy of Indian government adopting globalization and liberalization was for the development of Indian economy. According to S.P Gupta, “India was compelled to enter into global economy due to heavy internal and external depts.” A recent survey indicates that one fifth of the world people living in the highest income countries dominate 82% of the world export market, the share of the bottom fifth is just one percent. Similarly they have 86% of the world GDP whereas the bottom fifth has only one percent. Globalization has also generated jobs and income insecurity, health insecurity, cultural insecurity, personal environment and community insecurity. These are true especially in Indian society.
The opening of the economy to foreign investment and participation led to some clear but undisclosed and unadmitted realities, namely that market economy, that too globalized economy, could embrace only the top 20% of the population i.e., about 200 million, a staggering size for a newly emerging market. But what would happen to the remaining 800 million? of these are the lowest 200 million (20%) were social and economical outcastes of society. The annual Indian budget provided some crumbs to this section.
7. THE SITUATION OF OUR COUNTRY:
Sri. C. Subramaniam, (Minister of Planning) said in 1970 in the parliament “over 34% of our people are out an existence of a sub human level with a per capita expenditure of less than Rs.15/- a month (less than 50 paisa a day) .Of these, a significant member live below the poverty line in conditions of chill penury and severe destitution with per capita expenditure of hardly Rs. 10/- per month. “P.D Ojha in his report on Indian poverty estimated the rural to be 70%.
Sri. Mohan Dharea (Minister) one declared that two-thirds of our populations are under the poverty level. These are not just numbers. They are people. Million of them. How can one live with just a rupee or as do most people, just 50 paisa per day? Imagine a family of six getting Rs. 100/- (or 50) per person per day) trying to live as human beings on that income in these hard days. Half of our population belongs to this category. Dalits, tribals are the worst affected people in this list. Between March and June 1995, nineteen children belonging to poor tribal families in Dhule, Maharashtra died of starvation. Not far from godowns stocked to the roof with food grains. The families of the victims just could not access or afford that grain. Six million tonness (60,00,000) of rice and wheat are almost rotting at the government owned Food Corporation of India (FCI) godowns all over India. The rainy months of October and November are going to spoil the food grains and so it means more grain in the godowns. But at the same time people in some
Part of Orissa who could not get food, have eaten rotten decayed mango kernel and died. Some ate the decayed flesh of the exhumed body of the bull that was buried seven days earlier and 19 people were killed. The irony of the situation is, there is a FCI godown with surplus food grains just 80 Km away from the place where the tragedy had occurred. The what for is the surplus stocks of food grains? Who blocks the food grain when 280,000,000 people go to bed without one square meal a day?
The problem of all these are due to unequal distribution of income and resources. What Mahatma Gandhi’s observation was right, “there is enough in this world for everyone’s need, but not enough for everyone’s greed - is so true as it is today.” The gap between the rich and the poor has always been there since the beginning of history, but today the gap is widening instead of closing. In India 85 percent of the total cultivable area has been redistributed. That is of 455 million acres, only 4.5 million have been distributed among the poor. The top 10% of our population own 56% of all cultivable land. They also get one third of the one percent own more than half the total wealth in the form of shares. A few affluent families control large sectors of the economy, be it land, industry, commerce or the widening of the gap between the rich and the poor are at the root of an unjust society in India.
8. THE CHRISTIAN RESPONSE AND EVALUATION:
The above given situation demands transformation of the existing socio-economic structure of the Indian society. Therefore, the basic question is how Christian would respond to this kind of exploitative situation? What should be the guiding principles to transform the unjust socio-economic structure? How does Jesus respond to the economic crisis of his days? Does he provide any model for transformation of economic structure to bring equality and liberation to the poor? If so can such model would be applicable to the present Indian context? Keeping all these questions in mind we shall discuss as follow.
9. THE RESPONSE AND PRAXIS OF JESUS FOR THE TRANSFORMATION OF UNJUST SOCIO-ECONOMIC STRUCTURE
(a) Kingdom Value:
Leonardo Boff argues that Palestine was independent state suffering from the external (Roman) control; Jesus confronted this external force by preaching the kingdom of God that would usher in a new epoch of human liberation. Jesus chooses to identify himself with the poor, defending their rights and promising them a better day when God’s purpose would be consumed on this earth. That means Jesus as he lives with the society, he does not keep himself aloof from problems of the people.
The kingdom of God is the central message of Jesus Christ (Mk.1:15). Jesus and the kingdom of God are inseparable, as Jesus himself is the bearer of the kingdom. The kingdom od God is now and future. On this account, Jurgen Moltmann has stated as follows:
It is experience in the companionship with Jesus where the sick are healed and the lost are found.... And poor discover their dignity, where people who have become rigid are fossilized come alive again, and old, tired life becomes young and fruitful...
According to Mohan Razu, the signs of the kingdom of God are life in all its fullness, the concern for community based on equality and mutual acceptance and freedom from seeking security..., Shalom means healing, wholeness and inclusive community. Jesus has translated these signs of the kingdom to the actual life situation of poverty, exploitation,injustice and oppression. The kingdom is thus characterized by equality, justice, freedom, human dignity, sharing and peace. According to Gustavo Gutierrez Jesus death is the consequences of His struggle for justice, his proclamation of the kingdoms and his identification with the poor. And for S.J Aloysius Pieris, in Jesus, God and the poor have made a covenant to fight their common enemy, mammon.
Wealth by itself is not evil, but it becomes evil when it is accumulated and misused. If wealth is distributed accordingly to the needs, then can be no needy person (Acts. 4:34-35), it ceases to be mammon. Jesus told the rich young men who was in search of eternal life to give up mammon in such a way that the poor would benefit by his renunciation (Mk.10:21). Lazarus remained hungry till his death, while the rich man refused to share even the excess foods and wasted it (Lk. 16:19-31). Poverty forced upon a brother or sister is an evil. Therefore, Jesus called the affluent to be poor so that there would be no poor.
(b) Koinonia as Jesus New Economic Model:
M. Douglas Meeks expressed that God is a community, the three person (Father, Son and Holy Spirit) share in common. There is no single notion of self expression, but is a relationship of self giving and sharing. Luke recorded similar perspective in (Acts 2:44-470. The early Christian put this new economic order into practice, as they had become one body in Christ. The whole emphasizes within the community seemed to have been prompted by a sense of responsibility those who are socially deprived especially the widows (Acts 6:1). The aim is oneness, sharing of resources, people participation, justice, equality, sustainable socio-economic development.
The World Council of Churches Melbourne Conference affirm that, thus the gospel which has been given to Christian must express this continuing concern of God, for the poor to whom Jesus has granted the blessing of the kingdom. So the conference states clearly regarding the responsibility of the church as:
Poor and the hungry cry to God our prayer kingdom come must be prayed in solidarity with the cry millions who are living in poverty, injustice... The church cannot live distant from these faces because she sees the faces of Jesus ill them (Mt.25)... The goods news of the kingdom must be presented to the world by the church, the body of Christ, the sacrament of the kingdom in every place and time...
Lastly, one of the most important things is that the church should work with the people of other faiths, so that her mission can be fulfilled. As Dr. Godwin Shiri rightly pointed out that, “India is a multi-religious country... the task of development cannot be carried out in isolation from those who do not belong to our faith. Therefore, a sincere attempt for dialogue, both in concept and in action with people of other faith is vital.” So that, we can promote humanization to liberate people from all constraints, bondage, dehumanization and bring a just society.
BIBLIOGRAPHY
1. Dawson, Christopher. “Religion, “Chamber Encyclopedia. New Ed., Vol.XI London: George Newness Limited, 1995.
2. Eleade, Micea (Eds.). The Encyclopedia of Religion. (Vol. 5), New York :Macmillan Publishing Company, 1987.
3. Gomer. R. (ed). Towards a Theology of Human Development. Chennai: ISPCK, 1998.
4. Gupta, S.P. Liberalisation : Its Impacts on the India Economy. New Delhi :Macmillan India Ltd, 1993.
5. Haralambos, Michael. Sociology Themes and Perspective. New Delhi : Lahooti Fine Art Press, 1983.
6. Johnstone L., Ronald. Religion and Society in Interaction. New Jersey: Prentice- Hall, Inc.
7. Matthew, Philip and Muricken Alit (eds). Religion, Theology and Counter-Culture. Bangalore: Horizon Books, 1987.
8. Moltmann, Jurgen. Jesus Christ for Today’s World. Minneapolis: Fortress Press, 1994.
9. Nimkoff. Mayer and Ogburn, William F. A Hand Book of Sociology. New Delhi: Eurasia Publishing House, (Pvt) Ltd., 1966.
10. Rajaratham K. “Towards Just Society” in NCCI Review. Vol. CXVII, No.7, August 1997.
11. Sainath, P. Everybody Loves A Good Drought Stores From India’s Poorest Districts.New Delhi : Penguins Book India Ltd., 1996.
12. Sills, L., David., (ed.). International Encyclopedia of the Social Societies. (Vol.5), New York: The Macmillan Company and the Free Press, 1992.
13. Schouten, Jan Peter. “Hinduism and Development - Three Caste Studies” in Religion and Society, Vol.XXVIII, No.2, June 1981.
14. Munickam, J. Poverty in India challenges and Responses. Trivandrum: A Xavier Board Publication, 1998.
15. Thaseon, T. “Development Challenges of 21st Century” in Social Action.Vol.51, No.1, Jan-March 2001.
16. Weber, Max. The Protestant Ethics and the Spirit of Capitalism. Translated by Talcon Parsons, New York: Charles Scribners Sons, 1930.
17. ______________ Church and Social Justice - Towards Understanding The Problem. Bangalore:CSI & CISRS, 1997.
18. ______________ Supplement to the Rally. Vol.78, No.5, Chennai.
19. ______________ Your Kingdom Come: Mission Perspective Report on the World Conference on Mission and Evangelism. Melboure, Australia, 12-25, May 1980, Geneva:WCC 2nd Printing September 1951.
20. Unpublished Materials :
21. Loli, Kope. “A Christian Ethical Analysis and Response to Contemporary Economic Trends in Dimapur.” Unpublished M.Th Thesis, UTC Bangalore, 1999.
22. Oomen., Joseph. “Religion and Family: “Their Significance for Social Change.” A paper presented at U.T.C., 2001.
23. David, Israel. “Religion and Economics: Their significance in Social Change.” A paper presented at U.T.C 2000.
24. Magazines :
25. National Council of Churches Review, Nagpur - India.
INTRODUCTION
Although we are in the 21st Century our present economic condition remained relatively the same. In this study we will focus how did religion influences economic change. We will also discuss our present Indian situation and the factors of unequal society. And the relationship between religions and economics in the context of social changes necessary and important as it enables us to understand the implication of Church’s participation in social life of Indian Society. And also we will see how we shall address the present crisis as a church we will be the main theme of this paper.
1. MEANING AND DEFINITION:
A. RELIGION
The English word religion has a Latin root ‘religare’ meaning to bind together, which shows the social dimension of religion. . The Hindi word ‘Dharma’ from the Sanskrit word ‘Dhree’, means ‘religion,’ ‘virtue,’ ‘quality,’ ‘function,’ ‘duty, and ‘opinion’. . According to Christopher Dawson, “Religion is the word generally is to described man’s relation to divine or super human powers and the various organized system of belief and worship in which relations have been expressed.”
According to Emile Durkheim, “Religion is a unified system of belief and practices related to sacred things, i.e. to says things set apart and forbidden... It strengthens the unity of the groups and promotes social solidarity”.
B. ECONOMICS:
Indeed, only during the last 200 yrs or so have we become accustomed to speak of the economy, even though the term was used as long as the fourth century BCE by Aristotle, to designate the relationship among members of the domestic households. The French were the first who used the term economist. David L. Sills define economics as, the social science that deals with the ways which man & societies seek to satisfy their material needs and desire”. C.S. Nagpal put economic clearly the economic as a social science helps us to understand how people tried to accommodate uncommon resources to their means. Thus we can understand that economics as concern with wealth and specifically dealing with the means of managing scarce resources.
2. SOCIALOGICAL UNDERSTANDING OF THE RELATION BETWEEN RELIGION AND ECONOMICS
The relationship between Religion & Economics can be clearly understood when we studied the social changes, which took places in western societies. According to Francois, when a society becomes un able to reproduces itself as it was before and when elements of a new mode of production begin to supplement the old ones,” the economics structure and dominions ethos of a society are shaped by region of that society, which remains as a major force.
Max Weber rightly say that Protestant ethics is the responsible for the rise of capitalism spirit The Protestant ethic emphasis that acquisition of wealth by one’s on labour is essentially the sign of prosperity here and here after. Therefore, it is the responsibility of every individual person to use reason, which is considered as the gift of God, and develop the fullest potential to acquire as much wealth as one can to glorify God.
But he further says that it acts as contributing factor, not the cause for the capitalism. Having discussed different view, we observe how religion affects economics behaviour.
3. HINDUISM & SOCIAL CHANGES
Although we see so may undesirable practices in Hinduism. Here, we shall deal with some of the reformer social contribution for social change. As India poverty is a direct product of untouchability and castes taboos, the response to the challenge of poverty has to begin with the response to the challenge of untouchability. Basaveswara and several other saints always were eager to prove the folly of caste prejudices. According to Jan Peter Schouten, “Casteism is not identical with Hinduism. The caste system is a social that is religiously legitimated, but religion is more than that.” Vivekananda rightly pointed out that religion itself cannot be blamed for anything...but it is the Pharisees and Sadducees of Hinduism who invent all kinds of methods of oppressions...kick out the priests, who are always against progress, because they would never mind, their hearts would never become big. “
The Rama Krishna Movement has played a great significant role for social change in India. Swami Vivekananda (1862-1902) was the most brilliant reformer in the nineteenth century. He had a vision concerning for the misery of the poor masses. When he writes about his travel through India, he bursts out: “A country where millions of people live on flowers of the Mohua plants, and a million or two sadhus and a hundred million or so of Brahmins suck the blood out of their amelioration - is that country or hell? Is that a religion or the devil’s dance.”
He further said that, “we do stand in need of social reform. The necessary reforms are amelioration of the position of women. For him the most important means to achieve social change is education only by education it is possible to raise the Sudras to the level of the Brahmins. “ He also again said that we cannot give such education to people who are hungry, so he stresses constantly that the people must get enough food.
The other efforts of several great men of India and of movement like Arya Samaj, Brahma Samaj and Prarohana Samaj have been in this direction.
4. ISLAMIC AND SOCIAL CHANGE :
The Quranic prophets were part of the masses. The Quran describes the rulers and chieftains as arrogant oppression and the ruled masses as weakened oppressed masses had to fight against the mighty Pharaoh to liberate Israel. The Quran stands unambiguously with the weak in their struggle against oppressors.
Mecca was experiencing acute social tension when the prophet started preaching there. A powerful class of mercantile bourgeoisie accumulated wealth in their hands broke down the tribal structure and neglected the poor and needy. The prophet felt deeply stressed at this state of affairs and strongly condemned the arrogance of the Meccan rich. He also felt that poverty on a par with unbelief. Hence, war against poverty is an integral part of Islamic faith. The Islamic countries should also share their wealth with poorer sister nations like Bangladesh, if they are to practice Islamic justice fully. Divine unity should reflect social unity and economic equality among the people of a nation as well as among nations. The Holy book ordained absolute equality of the rich and poor in the eyes of law and justice.
5. INDIAN ECONOMIC PLANNING:
The Indian economic planning was commenced in 1951. In terms of objectives and targets it was very modest. Although this very plan was not based on any specific model, it was a remarkable success. The model for the second plan is called Nehru-Mahalanabis model, as it was jointly built by them. But unluckily this second five year plan did not perform according to designs of the model. This was basically due to the new colonial subordination by Indian political economy by the western capitalist forces. By 1957 Indian political economy confronted a severe foreign exchange crisis.
In the history of Indian political economy 1970 was a memorable year .It was in this year the Government of India enacted the Indian Patent Act .This act was a severe blow to foreign capital and multinational corporations. It enabled Indian capital to broaden its business horizon in India antagonistic to the interest of transnational corporations.
The country is now in the Ninth Five Year Plan. The Indian political economy failed to bring about any noticeable changes in property relations. The caste-cum-class character of Indian society is being perpetuated during the fifty years of freedom. Between the two eras, the situation of the poor has still worsened in the post-Nehruian period.
The former Finance Minister, P. Chidambaram says that, “The new economic policy did not give any benefit to the poorest 350 million people of India” is evidence to this. The New Economic Policy and new marketisation policy opened the door for multinationals and foreign products simultaneously rising consumerism. Well, who buys them and who benefit? What have Revlon or Lewis jeans or Pepsi done to a common man? All these are luxurious to the poor, who live on minimum income. It is a direct contrast and paradoxical that while mega cities are planned, many beauty pageants are conducted. The population of slum or homeless number only keeps increasing. Who benefits?
6. GLOBALISATION:
The “Globalization” agenda brought officially into India during the Congress (I) rule at the centre in 1991 through the New Economic and Industrial Policy. The Policy of Indian government adopting globalization and liberalization was for the development of Indian economy. According to S.P Gupta, “India was compelled to enter into global economy due to heavy internal and external depts.” A recent survey indicates that one fifth of the world people living in the highest income countries dominate 82% of the world export market, the share of the bottom fifth is just one percent. Similarly they have 86% of the world GDP whereas the bottom fifth has only one percent. Globalization has also generated jobs and income insecurity, health insecurity, cultural insecurity, personal environment and community insecurity. These are true especially in Indian society.
The opening of the economy to foreign investment and participation led to some clear but undisclosed and unadmitted realities, namely that market economy, that too globalized economy, could embrace only the top 20% of the population i.e., about 200 million, a staggering size for a newly emerging market. But what would happen to the remaining 800 million? of these are the lowest 200 million (20%) were social and economical outcastes of society. The annual Indian budget provided some crumbs to this section.
7. THE SITUATION OF OUR COUNTRY:
Sri. C. Subramaniam, (Minister of Planning) said in 1970 in the parliament “over 34% of our people are out an existence of a sub human level with a per capita expenditure of less than Rs.15/- a month (less than 50 paisa a day) .Of these, a significant member live below the poverty line in conditions of chill penury and severe destitution with per capita expenditure of hardly Rs. 10/- per month. “P.D Ojha in his report on Indian poverty estimated the rural to be 70%.
Sri. Mohan Dharea (Minister) one declared that two-thirds of our populations are under the poverty level. These are not just numbers. They are people. Million of them. How can one live with just a rupee or as do most people, just 50 paisa per day? Imagine a family of six getting Rs. 100/- (or 50) per person per day) trying to live as human beings on that income in these hard days. Half of our population belongs to this category. Dalits, tribals are the worst affected people in this list. Between March and June 1995, nineteen children belonging to poor tribal families in Dhule, Maharashtra died of starvation. Not far from godowns stocked to the roof with food grains. The families of the victims just could not access or afford that grain. Six million tonness (60,00,000) of rice and wheat are almost rotting at the government owned Food Corporation of India (FCI) godowns all over India. The rainy months of October and November are going to spoil the food grains and so it means more grain in the godowns. But at the same time people in some
Part of Orissa who could not get food, have eaten rotten decayed mango kernel and died. Some ate the decayed flesh of the exhumed body of the bull that was buried seven days earlier and 19 people were killed. The irony of the situation is, there is a FCI godown with surplus food grains just 80 Km away from the place where the tragedy had occurred. The what for is the surplus stocks of food grains? Who blocks the food grain when 280,000,000 people go to bed without one square meal a day?
The problem of all these are due to unequal distribution of income and resources. What Mahatma Gandhi’s observation was right, “there is enough in this world for everyone’s need, but not enough for everyone’s greed - is so true as it is today.” The gap between the rich and the poor has always been there since the beginning of history, but today the gap is widening instead of closing. In India 85 percent of the total cultivable area has been redistributed. That is of 455 million acres, only 4.5 million have been distributed among the poor. The top 10% of our population own 56% of all cultivable land. They also get one third of the one percent own more than half the total wealth in the form of shares. A few affluent families control large sectors of the economy, be it land, industry, commerce or the widening of the gap between the rich and the poor are at the root of an unjust society in India.
8. THE CHRISTIAN RESPONSE AND EVALUATION:
The above given situation demands transformation of the existing socio-economic structure of the Indian society. Therefore, the basic question is how Christian would respond to this kind of exploitative situation? What should be the guiding principles to transform the unjust socio-economic structure? How does Jesus respond to the economic crisis of his days? Does he provide any model for transformation of economic structure to bring equality and liberation to the poor? If so can such model would be applicable to the present Indian context? Keeping all these questions in mind we shall discuss as follow.
9. THE RESPONSE AND PRAXIS OF JESUS FOR THE TRANSFORMATION OF UNJUST SOCIO-ECONOMIC STRUCTURE
(a) Kingdom Value:
Leonardo Boff argues that Palestine was independent state suffering from the external (Roman) control; Jesus confronted this external force by preaching the kingdom of God that would usher in a new epoch of human liberation. Jesus chooses to identify himself with the poor, defending their rights and promising them a better day when God’s purpose would be consumed on this earth. That means Jesus as he lives with the society, he does not keep himself aloof from problems of the people.
The kingdom of God is the central message of Jesus Christ (Mk.1:15). Jesus and the kingdom of God are inseparable, as Jesus himself is the bearer of the kingdom. The kingdom od God is now and future. On this account, Jurgen Moltmann has stated as follows:
It is experience in the companionship with Jesus where the sick are healed and the lost are found.... And poor discover their dignity, where people who have become rigid are fossilized come alive again, and old, tired life becomes young and fruitful...
According to Mohan Razu, the signs of the kingdom of God are life in all its fullness, the concern for community based on equality and mutual acceptance and freedom from seeking security..., Shalom means healing, wholeness and inclusive community. Jesus has translated these signs of the kingdom to the actual life situation of poverty, exploitation,injustice and oppression. The kingdom is thus characterized by equality, justice, freedom, human dignity, sharing and peace. According to Gustavo Gutierrez Jesus death is the consequences of His struggle for justice, his proclamation of the kingdoms and his identification with the poor. And for S.J Aloysius Pieris, in Jesus, God and the poor have made a covenant to fight their common enemy, mammon.
Wealth by itself is not evil, but it becomes evil when it is accumulated and misused. If wealth is distributed accordingly to the needs, then can be no needy person (Acts. 4:34-35), it ceases to be mammon. Jesus told the rich young men who was in search of eternal life to give up mammon in such a way that the poor would benefit by his renunciation (Mk.10:21). Lazarus remained hungry till his death, while the rich man refused to share even the excess foods and wasted it (Lk. 16:19-31). Poverty forced upon a brother or sister is an evil. Therefore, Jesus called the affluent to be poor so that there would be no poor.
(b) Koinonia as Jesus New Economic Model:
M. Douglas Meeks expressed that God is a community, the three person (Father, Son and Holy Spirit) share in common. There is no single notion of self expression, but is a relationship of self giving and sharing. Luke recorded similar perspective in (Acts 2:44-470. The early Christian put this new economic order into practice, as they had become one body in Christ. The whole emphasizes within the community seemed to have been prompted by a sense of responsibility those who are socially deprived especially the widows (Acts 6:1). The aim is oneness, sharing of resources, people participation, justice, equality, sustainable socio-economic development.
The World Council of Churches Melbourne Conference affirm that, thus the gospel which has been given to Christian must express this continuing concern of God, for the poor to whom Jesus has granted the blessing of the kingdom. So the conference states clearly regarding the responsibility of the church as:
Poor and the hungry cry to God our prayer kingdom come must be prayed in solidarity with the cry millions who are living in poverty, injustice... The church cannot live distant from these faces because she sees the faces of Jesus ill them (Mt.25)... The goods news of the kingdom must be presented to the world by the church, the body of Christ, the sacrament of the kingdom in every place and time...
Lastly, one of the most important things is that the church should work with the people of other faiths, so that her mission can be fulfilled. As Dr. Godwin Shiri rightly pointed out that, “India is a multi-religious country... the task of development cannot be carried out in isolation from those who do not belong to our faith. Therefore, a sincere attempt for dialogue, both in concept and in action with people of other faith is vital.” So that, we can promote humanization to liberate people from all constraints, bondage, dehumanization and bring a just society.
BIBLIOGRAPHY
1. Dawson, Christopher. “Religion, “Chamber Encyclopedia. New Ed., Vol.XI London: George Newness Limited, 1995.
2. Eleade, Micea (Eds.). The Encyclopedia of Religion. (Vol. 5), New York :Macmillan Publishing Company, 1987.
3. Gomer. R. (ed). Towards a Theology of Human Development. Chennai: ISPCK, 1998.
4. Gupta, S.P. Liberalisation : Its Impacts on the India Economy. New Delhi :Macmillan India Ltd, 1993.
5. Haralambos, Michael. Sociology Themes and Perspective. New Delhi : Lahooti Fine Art Press, 1983.
6. Johnstone L., Ronald. Religion and Society in Interaction. New Jersey: Prentice- Hall, Inc.
7. Matthew, Philip and Muricken Alit (eds). Religion, Theology and Counter-Culture. Bangalore: Horizon Books, 1987.
8. Moltmann, Jurgen. Jesus Christ for Today’s World. Minneapolis: Fortress Press, 1994.
9. Nimkoff. Mayer and Ogburn, William F. A Hand Book of Sociology. New Delhi: Eurasia Publishing House, (Pvt) Ltd., 1966.
10. Rajaratham K. “Towards Just Society” in NCCI Review. Vol. CXVII, No.7, August 1997.
11. Sainath, P. Everybody Loves A Good Drought Stores From India’s Poorest Districts.New Delhi : Penguins Book India Ltd., 1996.
12. Sills, L., David., (ed.). International Encyclopedia of the Social Societies. (Vol.5), New York: The Macmillan Company and the Free Press, 1992.
13. Schouten, Jan Peter. “Hinduism and Development - Three Caste Studies” in Religion and Society, Vol.XXVIII, No.2, June 1981.
14. Munickam, J. Poverty in India challenges and Responses. Trivandrum: A Xavier Board Publication, 1998.
15. Thaseon, T. “Development Challenges of 21st Century” in Social Action.Vol.51, No.1, Jan-March 2001.
16. Weber, Max. The Protestant Ethics and the Spirit of Capitalism. Translated by Talcon Parsons, New York: Charles Scribners Sons, 1930.
17. ______________ Church and Social Justice - Towards Understanding The Problem. Bangalore:CSI & CISRS, 1997.
18. ______________ Supplement to the Rally. Vol.78, No.5, Chennai.
19. ______________ Your Kingdom Come: Mission Perspective Report on the World Conference on Mission and Evangelism. Melboure, Australia, 12-25, May 1980, Geneva:WCC 2nd Printing September 1951.
20. Unpublished Materials :
21. Loli, Kope. “A Christian Ethical Analysis and Response to Contemporary Economic Trends in Dimapur.” Unpublished M.Th Thesis, UTC Bangalore, 1999.
22. Oomen., Joseph. “Religion and Family: “Their Significance for Social Change.” A paper presented at U.T.C., 2001.
23. David, Israel. “Religion and Economics: Their significance in Social Change.” A paper presented at U.T.C 2000.
24. Magazines :
25. National Council of Churches Review, Nagpur - India.

Labels:
Asia,
Economics,
Hinduism,
India,
Islam,
Max Weber,
Multinational corporation,
Society and Culture
1. Pian kum leh ni : December 10, 19672. Pianna veng/khua : Hiangtam (k) Village
3. Tulel a na omna veng : Simveng, New Lamka C/O Dr. M. Lachinkhai, Lailam Veng
4. Pa/Nu min : Mr. Liansuankhai
5. Zi/Pasal min : Mrs. Maman
6. Siamsinna munte : NOS, Delhi. Manipur University, Senate of Serampore College, MA-IGNOU
7. Tulel a na zil/sepna : Pastor nna lenlel, baanah Doctor of theology zildia kisa lel.
*You can reach me at
manlunhangpi@gmail.com
NA INNSUNG SIEMPHA’N NA VAIGEI MASANG IN
Rev. Hangpi Manlun BA, BD,MTh.
Simveng, Churachandpur.
Amasapen in i thupi uh, ‘Khristian Innkuon’ chi khu michinteng a diing a kul leh poimaw ahi ban ah i damsung ua i bawltou jeljel diing ua, i mopuoh uh ahi. Mizousiete khu zawng in hau taleizong innkuon khat a pieng chiet ihi uhi.
Etsahna dingin: Michinteng khu Innkuon neilou in umta mawh lei,ahilouleh innkuon chi um tuomlou in eima ut dan chiet in hing tamawhlei bangzata in a buoihuoi diei? A buoi-um diing daan i ngaituona apat in innsung poimawna a lang in i mu thei uhi. Tualeh, bang chi bang leitung khangtou leh nuom ah va zin in va khosa lei zong i lungsim uah i inn uh ngaina leh lunggulna a bei ngai sih hi. Adieh in damlou hamsatna i tuoh ni uh leh shi-le-man i tuoh chieng un, eima inn-le-lou ma i lunggul ua, mundang, gamdang a shi khu hamsa leh nasie i sa uhi. Tamte khun innkuon poimawna nasatah a gen in, a sulang hi. Tambang lungsim puo in laphuotu khat in; ‘Leng inn loupitah ah haw in, umnanlei, eima inn bang leitung ah a um sih’achi hi. Tualeh, India kumpi in mun khenkhat a mijawng leh genthei(Slamdweller) a inn neilou akhopi pulang a tuipuon buh neu neu a umte a diing in, building inn alamsah ua, ahi’n amauhte khu khum khopi sung a inn hoi a um sang in apuon-buh neu nounou ua um a utzaw uh chi mite gen kaza hi. Tamte khun michin in hoisih henlen, nuom in nuomsihlezong eima inn chiet a um khu i ut un, i lunggul uh chi ahing zilsah hi. Tu in innkuon umzie i sui diing uhi.
1. INNKUON UMZIE: Innkuon chi khun a huoplien in, a gam leh mite zil in gendaan leh ngaidaan tuomtuom a um hi. Ahi’n sui i sawm diing uhi.
a) Hebraite Gendaan in: Innkuon china ham-kam khu Sebet (Seret) leh Matteh ( Mate) achi ua, umzie khu “Nam” tribe china ahi. Amauhte khun Nam khat gennate, Israel Innkuon chite, Jere.3:1; Exo.3:7 ah imu uhi. Tualeh, Mespaha-chi zong khu innkuon a genna uh kamteng ahia, a umzie khu Chi-leh-Kuong’ (Clan) genna deu ahi.
b) Greekte gendaan in: Greekte’n innkuon agenna ham-kam khu ‘Patria’ ahi. A umzie khu Hebraite’n Mespaha achi uh toh kibang ahia, tuakhu Chi-leh-Kuong genna ahi.
Tualeh, sap-gam ah khun innkuon chi in zi, pasal leh tate a huomsah uhi. Ahi’n Africa gam khenkhat ah khun chi khat, nam khat, zousiete khu innkuon khat a chi uhi. Ei India gam ah ahileh, innkhat a teng zousie te khu innkuon khat i chi uhi.
c) Bible in innsung a gendaan: I Laisiengthou masapen khu innkuon in a kipan a, atawpna pen zong khu innkuon thu genna in atawp hi. Gen.2:26-28 ah, mihing masa Adam leh Eve-te khu innkuon siem diing in Eden ah ana koi hi. Tuajieh in, innkuon khu leitung um chiil a um, schoolte, government-te adangdangte um masang a umzou ahita hi.
Tualeh, i Mangpa Jesu’n zong innkuon khu a ngaikhawh mama a, leitung ah kum 33 vel a um a, kum 30 vingveng khu innsung a buoi in ahun a zang bei a, tualeh, innkuon siemkhe diing a kiteng Kana khuo a kitenna a va-uop a, sillamdang a vabawl hi. Tamte apat in Jesu’n zong innsung a ngaikhawh mama chi i mu thei uhi. Tualeh, Pasian in innkuon a ngaikhawhna jieh leh abawlna jiehte khu:
i) Ama loupina phuongzahtu diing leh miel apat a, vahna pediing in ana siem hi. (Mt.5:14-15).
ii) Tualeh, innkuon chinteng ut-ut a um mai diing in Pasian in ana umsah sih a, nichin ama bediing leh akung a thum zing diing in ana umsah hi.
iii) Tualeh, innkuon chinteng a loupinate, a gin-umnate leh a thutahnate puongjahtu diing in Pasian in a’ng dei hi.
iv) Tualeh, innkuon chinteng khu eima a diing bep a hinglou a, Jesu a diing leh midangte a diing a guoljawhna tuntu hidiing in ana guot hi (Gen.12:2).
Ahi’n, tulaai in innkuon tampite khu i mawpuohna leh dinmun theilou a pawng hin maimai a kitam hi. Laigieltu khat in, ‘Khristian innkuon khu a lompi (Group) a, i gen uh, ahin amun dihtah a, i buoipi peilou uh ahi” achia, a gen dih mama hi. Biehinn leh houlimna munte ah i gen un, ngaikhawh bang in i kilang ua, ahin atahtah in i buoipi tahtah peisih uhi. Tulaai hattuom lamkai leh hagaumi a kingaai tamtahte zong mundang ah lawching bang in kilang leizong, innsung a lawsam kitam hi. Tunai deu in Dr.Billy Graham ngei in zong leitung pumpia; Pasian in a zah laai in, a innsung a, a lawsap thu leh dahuoi asah thu agen a kichi hi. Ajieh ahileh, midang hinkhuo leh hagaute i ngaikhawh bang un i innkuonpite leh i tate i ngaikhawh kha leng sih uhi. Tamte theisiem in, Pastor Vanlalzuata in laibu a gel a, ‘Na innsung ah kinuale in’ achi a, adih kasa mama hi.
2. KHRISTIAN INNKUON I POIMAW TAHZET UHI: Tulai leitung khu buoina leh gitlouna in a pumdim a, teenna taahlou asuoh dehdeh hi. Tambang sietna in i gam -i nam leh i khotaangte a’ng zel a, abul khu innkuonte i hidiing bangtah ua i hi zawlou jieh uh ahi. Pasian mizah Rev. John Stot in, “Leitung leh hattuom hoina diing in innkuon hoi i poimaw ua, innsung a hoi leh hattuom zong ahoi a, leitung zong a hoi hi” achi hi. Tualeh, Rev.Dr.Keneth Chap khun, “Leitung khu bangchi bang a um ding e, chi mai zong hilou, tulaitah leh dachieng a leitung hing umtou zel ding dan etna/tena khawlbupi (Machine) khu innsung ahi” achi hi. Tamte khu adih mama a, tulai leitung sietna, hichi lawmlawm a asanna jieh khu innsung ki-etkolna hoilou jieh ahi taangpi hi. Sri Lanka a, singnuoimi LTTE leh Tripura singnuoimi lamkaite leh eigam ngei ate tambang a, a umjieh uh khu, a tamzawte innsung sietna jiehte, nu-le-pa kikhenna jiehte ahi taangpi hi. Tuajieh in, tambang sietna a kipat a i gam-i nam a damtheina diing in innkuon hoi khu a lampi umsun ahi.
Nikhat Hery Grady in Washington khawpi a vaihawmna innlien khu avamu kha hi. Lamdang satah in, “Tami innpi hi e maw i chi - i nam leh i gam; pienkhiehna bulpi, Pasian mitmu a namloupi leh thupi bul kipatna khu” chi’n mittui luong kawmkawm in a en zing hi. Ahi’n hun tomnoukhat nua in singtang khuo khat ah a va zin a, a zintunnate khu Khristian hoitah ahi uhi. A inn neipa’n a zi leh a tate a thuzaw thei dante leh achi a nam ua diing a kukaltah a ana thum zing uh a theitah in “Eh,pehlum (Marble) akibawl innloupi khu amaw i gam leh i nam pienkhiehna leh dinkhiehna kana chi kha a, genkhiel hina lawmlawm ing e. Tam innkuon neu leh simmaw huoi, nichin a Pasian kung athum zingte khu nam loupi leh gam-le-lei dinkhiehna bulpi ahi”achita hi.
Tuajieh in,innsung hoi khu gam-le-nam tungdiingtu ahi chi i muthei uhi. Mary Thomas khun,”Innsung khu a poimaw hi, a jiehpen eite hing siemkhetu, tu leh dachieng a khang hing um diingte pienkhiehna bulpi ahi. Tualeh, innsung khu i hinkhuo uh leh i gamtat dan uh siemkhetu zong ahi”achi hi.
Tamte jieh in, Bible in zong hattuom lamkai diing in zong innsung siemhoithei mi ahidiing achi hi. Ajiehpen innsung leh hattuom khu a kizop leh kikhen theilou ahijieh ahi. Lips Comb in, “Innsung khu hattuom kepchilna ahia; innsung a hagaulam a vaihawm zoulou ginna a, Pa zawngkhalte khu hattuom lamkai chinglousa ahi uh” achi hi. Mi khat in “Hattuom lamkai ching leh chinglou tena khu a tate’n apa nasep angai poimaw dan uhleh amauhte zong tuana sem diing a, a ut leh utlouna uah a kithei hi” achi hi. I Bible uah Siempu Eli leh a tate hinkhuo i mu uhi. Apa Jehovah Pasian nasem a, a um laai in, atate’n apa nasep ngainep in, a ut dandan un agamtang ua, Pasian thangpaina hing tung in nikhat thu in a innkuon un a shilaw uhi. Tuni’n ei nu-le-pate i kingaituo un i ki-vel tha diing uhi. Eite Pasian nasem kisa a, i buoi laai in, i tate’n khamthei-guithei, zu-le-sate leh Baal Pasiente bie in abuoi zing thei uhi.
3) KRISTIAN INKUON KINGAHNA (FOUNDATION )KHU JESU KRIST AHI DING AHI.
In lien leh loupitah lam diing in amasapen in a inn kingahna (Foundation ) khu a poimaw masapen hi. Bangchibang in hoi lezong akingahna a det sih a, ahileh, nikhatni chieng in a chimsie in tenna tahlou asuoh teitei diing hi. Tambang deu in innsungte zong a det a, alawchinna diing in a kingahna Mangpa Jesu ahidiing ahi. Billy Graham in,”Na innsung kingahna khuompi (Foundation ) khu Jesu Khrist ahisihleh leitung sietna in a’ng mut chieng in, na ding zousih diing hi” achi hi. Tuajieh in, Khristian innkuon khu Khrist in lalna leh thuneina a tanna mun, khumnah Khrist khu thuneipen leh vaihawmpen a, a panna mun ahi. Tuajieh in, Khristian innsung ah tambang laiteng akitah hi:
“Khrist khu i anneh chin ua mutheilou mikhuol dei um ahia, i gen zousie na zatu leh theizingtu ahia, Ama khu innkuon a diing a thuneipen leh a lupen zong ahi” chiin a kigiel hi. Tambang a Khrist a kinga ahijieh in, hagau mite’n zong laa in ana phuah uhi. John Howard Payne in, “Home! Home! Sweet Home! There is no place like Home!” ana chi hi. Ei ham in, “Innkuon! Innkuon! Deihuoi leh kilawm! Tambang mun leitung ah a umsih” china ahi.
4.INNKUON TEKAHNA LEH HINA TUOMTUOMTE IGEN DING UHI.
a) Innsung khu kipahna mun ahi. Mizousiete khun i mizie uh hoi leh hoiloute khu i innsung ua kipat a i khan khiehpi uh ahi. Environmentalists-te khun innsung (Bouruok) hoi khu a kul leh a poimaw thu aha gen uhi. Adieh in naupaangte a khan hoina diing a kul sem ahi. Watson khun, “Naupang bangchi bang hing pie un, nadei bangbang un kasiem (Suoh) sah diing” achi hi.
Tulai naupangte leh nungah-tangvalte khun innsung ah kipahna asui ua, amulou jieh un kipahna sui in lawm giloute, drugste, zu, No.4 leh gitlouna chinteng bawl in a hinkhuo uh a zang leng uhi. Bible ah tapa taimangpa in zong a innsung nuasie a kipahna sui a mundang-gamdang a, ava umlaai in, a tawp ah Voh kuong kung ah gilkiel in ava shikhiel hi. Ahi’n a innlam a, a’ng kilekia tah in puon hoipen silsah in a um a, kengdap thate, khutsiip thate leh voh an dugawpa khu bawngnou thautah sa ne in a umta hi. Tampa apat in a innsung khu kipahna leh damna mun ahidan i muthei uhi( Lk.15:11).
George Moore in, “Mi khu limna leh kipahna sui in a innsung uh nuasie in munchin ah vahvah nalezong, atawp a, a innsung a’ngtun tahtah chieng in kipahna tahtah amu giap diing” achi hi. Samuel Johnson khun, “Na innsung ah kipah in, mundang a limna leh kipahna khu abukim sih a, innsung a limna leh kipahna bou khu sil loupi ahi” achi hi.
b) Innsung khu Sikul(School) poimawpen ahi :
Gamsa leh ganhingte khu apien ua kipat tawmlou kaal sung in a piite toh a kikhen pai uhi. Ahi’n,ei mihingte khu i nute angsung ah kum li(4) bang i um ua, tuazou in hoitah a etkol leh kep i ngaai nalaai uhi. Tam khun innkuon poimawna a tahlang hi. Laaphuotu in, “Mihing chilou koima hil ngaai um vawtlou” achi khu adih hi. Tuajieh in, innsung sekul ah khun nu-le-pate khu sangsyete ahi ua, a zillaai bu zong ahi ngal uhi. Nausen khu a nu leh pate zilsahna bangbang a khanglien diing in, anu maltung ah hinkhuo a’ng pan a, apieh zousie uh ne diing in, akam akaah a, ahil zousie uh zui diing in a lungsim akihong zing hi.
Margaret Destrick in, “Ka nu khun lai zong agiel ngaisih a, milim zong agiel ngaisih a, ahi’n a hoina leh ngilneina leh a khut damtah khu ka hinkhuo tungdingtu ahi” achi hi. Tuajieh in, innsung khu naupangte um diingdaan leh pilna-siemna a muna diing ua kizilsahna mun umsun ahi.
Pasian in zong innkuon sekul khu a thupiehte zuina mun diing in a dei hi. Tam a thupiehte khu innsung a hiltu diing in nu-le-pate a ngansie hi. Tam thupiehte khu… “nata na naute uh hil unlen, inn a na lup un zong na vadoh chieng un zong, na khawldam chieng un zong, na nasep chieng un zong gen mielmuol un; Na tunkotte uah zong giel un” achi hi(Deut.11:18-20). “I mit ha un Judate kihil diingdaan ngaituo lei nichin hunchin in nute’n a tate uh Pasian daante a hil un a zilsah ua, anute uh nawitui toh Pasian thu a nekhawmsah ua, Juda naupangte lungsim ah khun daanthu khu a lungsim uah a kitudet seng jieh in amaute’n amin nangawn uh zong khu danthu sang in a manghil baizaw uh” chi in agen hi (The Daily Study Bible- II Tim. 3:14-17). John Randolph in, “Ka neulaai in kanu’n ka khut a tu a, akung ah ang khupdinsah a, ‘Kapa uh van a um chia ang hil khu theikhe sihlengpen Pasian um khu ka gingta sih diing” achi hi. Tualeh, Miss Lynch in, “Innpen siemna zilsahna mun hoipeen leh poimawpen ahi” achi hi.
c) Innsung khu Solkal poimawpen ahi:
Innsung kivaihawmna khu ahoi a, a kisuhlouleh solkal lienzaw zong a dih thei tahtah sih hi. USA gam a numei Politician minthangtah Albert Barkley zong khun gam leh lei a it mama hi. Azinna a kipat in apasal khu lai ang hah a, , “Sim biel zousie ka tuonsuohta a, mallam zong totsuoh ka sawm hi” chi in a pasal lai ang hah hi. Apasal in “Lawm it, I gam na lungsiettahtah leh kintah in hing pei inlen, i annhuonbuh apat in pan in” a chisan hi. Tulai in tamnu bang deu a, gam-le-nam lungsiet kichi a, inn-le-lou leh zi-le-ta donlou zen a, i umte khu i ba wlkhiel lienpen uh ahi.
d) Innsung khu haichi pawina mun ahi.
Mrs. Manpal in “Naupang khu haichi ahi” achi hi. Nu-le-pate nichin in i umdaan leh hamkamte uh khu i tate lungsung ua haichi i tu na uh ahi. Tuajieh in, haichi tu khu nu-le-pate i hi ua,a i tuna mun uh khu naupangte lungsung ahi. Laisiengthou in, “Tanu in anu suun” achi hi (Ezekiel 16:44). Nu-le-pate’n i chitu uah i pilvan sih uleh dachieng in haichi hoilou leh suol i tu khah diing uh a zauhuoi hi. Bible in, “Mi’n atu bangbang a aat diing uh” achi hi.
Laisiengthou sung ah Nu loupitahtahte’n zong a tate uh khu a neu apat a, ana etkoldan uh mu diing a tam hi. Hanna khu nute adia ettontah ahia, a tapa Samuel khu Pasian kung ah a ngen a, ama kung ah a pekia hi. A tapa khu a ann pieh laaite, nih-le-puon asillaaite in Pasian thu hing a tu zing hi. Tuaban ah Mosi nu Jakobet in zong a tapa a kep laaitah in, Pasian giin diingdaante a hil a, tuaban ah chi-le-nam ngainat diingdaan zong a hil hi. Tuachi in, Aigupta pilna leh siemnate kum 40 a zilzou in a nu chitute khu ahing pouta hi. Bible in “Naupang khu a peina diing lampi ah puui in, tua hileh a’ng upat chieng in zong a lampiel nawnsih diing hi”achi hi (Proverb 22:6 ). Tualeh, Timothy zong khu a nu leh a pite etkolna jieh a milawching ahi thu i mu uhi. Saap thupil in, “Naupang kum 7 ahi masang a, i etkolleh a damsung in ei a, ahiden a, ahi’n naupang kum 13 khu i nuadelpha nawnsih diing” achi kia uhi.
Tulaai nu-le-pa tampite khu sum-le-paai ngainatna lam ah ta-le-naute enkol manlou a sum-le-paai sui a buoi i tamta uhi. Tambang nu-le-pate khu Martin Luther in Ostrict (Vakengsang ) toh a gente hi. Tam Vakengsang in tui a thah zouzou chieng in eeh nuasie in a nuasie hi. Tulaai nu-le-pa tampite zong ta-le-nau nei a, akeplam donlou i tam ua, tua khu sil dahuoi mama khat ahi.
Tualeh, sildang na ngainatzawh zieh a, tate kem manlou leh amau ua diing a hun napiehlou leh dachieng in na kisia diing hi. Mrs. G. Christian khun naupang etkolna poimaw dan leh amauh dia hun zah khu a manphat dan a mu chieng mama a, tambang in la aphuo hi. “Mangtoupha loupi mai a, na din chieng in,tamthu kipah um khu nathei ngei diing, na hun liem beisate a thawnsih hi. Deitah tamnah (Vangam ah) natate zousie khu a um sieng uhi” chi’n a phuo hi.
Tuajieh in, na tate khu vangam lampi ah e, gawtmun lampi ah na peipi diing ?Na tate na etkol jieh a sildang na taan (Sup) na khu Pasian nna loupitah sem hi in kingai zingta in.
e) Innsung khu hattuom masapen ahi.
Bible ah hattuom (Gk-ekklesia) khu Pasian mite kipawlkhawmna genna ahi. Thuhunlui leh Thuhuntha ah khun innsung khu mimalmalte kipawlkhawmna masapen ahi thu i mu uhi. Tualeh, umzie neitah a phu ahijieh in hattuom masapen zong a chithei hi. Ajiehpen masanglaai a kipat in innsung khu sakhuo thugin kizilsahna mun ana hileng hi.
Tuajieh in innsung ahoi sih a, ahileh, hattuom zong ahoi thei tahtahlou thu zong i genta uhi. Eima innsung donlou leh ngaisahlou a, Pasian nasep khu Setan dei lamtah ahi. Puolang a Pasian nasep nuom i sah lai un innsung ah Pasian nasep hamsa i sa ua, Setan in innsung ah Pasian na i sep ua, i lawchin diing khu nasatah in ahing daal zing hi. Innsung a kikhopna leh thumna nei theiloute’n zong Biehinn leh mundang ah i nei thei thou uhi. I zi-i tate, i nu-i pate uh sang in midangte i ngaikhawhzaw ua, innsung a Hagau mangthaite veilou in, gam tuom a Hagau mangthaite i veizaw uhi.Tualeh, Pulpit leh mun dangdang a tuitah a thu i gen laai i innsung uah khun gen diing theilou in i um leng uhi. Pastor khat in, “Mundang leh Biehinn sung a Pastor leh Pasian nasep khu nuom kasa a, ahin, innsung leh zi-le-tate lah a Pastor hi khu hamsa kasa hi” achi a, agen dih mama hi. Susanah Wesley in, “Setan in innsung a’ng dou/beina izawleh i zalen diing uh chi kathei hi. Tam Hagau gilou leh suolte zou thei diing innsung ah nasatah in pan i la diing uhi” achi hi. Tuajieh in, eima chiet ua lawchingtah a Pasian nasep khu Mangpa hing deidan ahi.
Tualeh, Pasian thu atah a i suhlatna diing uh khu i innsung uah ahidiing hi. Bible in, “Lungnemtah in kihawmthaw tuo unlen, khat-le-khat kingaidam tuo chiet bou un, Pasian in Khrist ah noute a’ng ngaidamta ngal a”(Ephesa 4:32) a chite khu innsung a, atahtah a zah diing ahi. Eite khu mipi tamna munte, Biehinn leh muntuomtuom ah khun ahoi leh adih bang a kilah i sawm ua, ahin, i innsung uah i giel adawh leng zel hi.Tambang mite khu Jesu’n Pharisaite toh a gente hi. Haansung gu bulom a pumdim a, a pulang a kijut ngou toh a gente hi.” (Mat. 23:23-28). Ajiehpen adieh in hattuom lamkaite a diing a, Laiseingthou thugente attahtah a i juina diing leh sepkhietna diing mun khu i innsung uh ahi. Azaa maite hilou in a jui leh a zoptute zong hi i sawm diing hi (Jak. 1:22-25). I innsung ua i lawchin sih uleh mundang a i lawchinna uh khu a bukim zou tahtah sih china ahi.
f) Innsung khu Pasian nasepna mun (Pulpit) ahi.
I gensa bang un hattuom sang in innsung khu atahzaw a, tuajieh in Pasian nasepna zong khu innsung apat diing ahi. “Innsungpen nu-le-pate a diing in i Missionary Field uh ahi.Tuanah, sem diing a i kipiehni uh khu i kiten ni uleh i tate Baptisma i tansah ni uh ahi. Ahin, innsung a Pasian nasepna i ngaikhawhlou jieh un i bawlkhiel siengta uhi” chi in Rev. Vanlalzuata in a gen a, agen dih mama hi John Green in zong, “ I tate uh khu utlou sasa in guta diingte, naw chi zua diing in i sawl leng uhi” a chi hi. Khatvei zong Tangval gilou khailup diing a umpa kung ah, “Koi e na mu nuompen? chi in a dong uhi. Amapa khun, “Ka nu ka munuompen hi” chiin adawng hi. Anu amutah in tambang in a genta a, “Nu aw en in Court vaihawmtu in ang khailum sih diing a, nangma ka nu in nahing khailumzaw hi” achi hi. “Ka naupan lai in, ka silmute kipahtah in na la zelzel a, tua khun guhtatna lungsim ang posah den hi. Ka sil guhte zong khu kipahtah in na la zelzel a, atawp ah tamna khailupna diing dawkan ah nang dingsah ta hi.” a chita hi. Anu a diing in a vaigei in a kikhelta hi.
Tuajieh in, innsung pulpit ngaisahlouna khu suolna leh tate manthaina tuntu ahi. H.C. Anderson in, “Tuolthattu za a sawmgiette khu innsung ki-etkolna hoilou apat a tuoltha utna lungsim nei ahi uhi” chiin a gen hi. D.L.Moody in , “ Ka nu in ang etkol bang in mi nute’n a tate uh enkol uleh, suongkul (Jail) angai sih diing” achi hi.
g) Innsung khu suol douna mun hoipen ahi.
Zou thupil in, “Sakhi api asan leh anou zong asan” achi bang deu in, innsung ki-etkolna ahoileh mite zong ahoi lou thei sih diing hi. Tuajieh in, i pienkhietna innsung a kipat in suolna amaw hoinate i hing khanpi uhi. Tualeh, innsung khu, suolna leh gitlouna kipatna mun ahileh suol douna mun zong ahidiing ahi. I pua chieng un i puana mun laitah uah i thou ua, i puana mun gei ah i thou ngaisih uhi. Tuajieh in, i gam sietna bulpi khu i innsung uh ahijieh in, i innsung ma uh khu i kisiemphatna diing uh leh i dinna diing uh mun ahi.
h) Innsung khu leitung tena (Barometer) ahi.
Billy Graham in, “Innsung khu leitung tena (Barometer) ahi” achi hi. Ama’n zong, “Innsung a naupang, nungah/tangvaalte kivon daante a kipat in leitung peidaan ding bangtan ahiei a kithei” achi hi. A umdaan khu innsung kivaipuohna ahoi sihlehpen leitung hoilou leh setah ah i teng diing uh zong achi hi. Tuaban ah, hattuom hat leh hatlou zong khu innsung umdaan apat in a kithei thei hi. Tuajieh in, innsung khu leitung tena loupitah ahi.
i) Innsung khu Vangam naipen ahi.
Laigieltu khat in, “Innsung khu Van gam neuzaw ahi” achi hi. Ahin, innsung kituohloute pen gawtmun cheplawhna ahi kia hi. Mi khat in, Billy Graham kung ah Van gam bangchi bang a nuom diing adiei? chiin adong hi. Ama’n a dawnna ah, “Van gam nop diingdaan na theinuomleh ka innsung uh hing en lechin na thei diing hi” achi hi. A va-et leh a kituohdaante uh leh nop asah daante uh amu in a pientha lawta hi. Tualeh, Billy Graham in Camp, Crusade anei chieng in Khristian Innkuon thu khu a gen tel jeljel hi. Tam khun innsung a ngaikhawh daan a tahlang hi.
Tualeh, Dr.Dehan in zong innsung nuom umdaan tambang in a gen hi. “Leitung a Van gam naipen khu innsung nuom ahia, tualeh, innsung nuom khu PATE a diing in, LEENGGAM ahia, NUTE a diing in LOUPINA ahia, tualeh TATE a diing in PARADISE ahi” achi hi. Tualeh, Robert Sehuller in “Power Ideas for Happy Family” achi khun, “Innkuon khu leitung neunou khat bang in a gen hi. Papen khu Leengpa ahia, Nupen khu Leengnu ahia, Tate khu Leeng tanu/tapa ahi uh” achi hi. Tam khun Pasian thei innsungte dinmun leh hinatah a genlang hi. Tuajieh in, Inn khu khut a lam ahia, a sung khu lungsim a zep ahi.
5. INNSUNG MAITAM (Gen. 12:7; 35:18)
Khristian innkuon hinate, poimawnate i gen zouta ua, tu in innsung maitam poimawna i gen diing uhi. Thuhunlui a ginna a mimasate Abraham, Jakob, Joshua leh adang dangte’n zong ana ngaikhaw uhi. I Bible in zong “Maitam” thu a hagen mama a, i mu masahpen uh ahileh, Noa in a innkuonpite a diing in maitam abawl thu i mu uhi (Gen. 8:20). Abraham in zong a innkuonpite a diing a maitam a siem thu i mu uhi (Gen. 12:8). Jacob in zong a innkuonpite kung ah “ Thou unlen Bethel ah i pei diing uh; tuanah ka mangbat lai a hing dawng, ka kung a umzing Pasian a diing in maitam i bawl diing uhi” achi hi (Gen. 35:8). Job in zong atate a diing in maitam abawl thu i mu uhi (Job. 1:5). Joshua in zong, Kei leh ka innkuonpite’n Mangpa nna bou ka sem diing uhi” achi hi (Joshua 24:14). Tualeh, Bible in “Na innkuon maitam uh khu amit diing ahisih” achi hi (Lev. 6:13; Joshua 24:15). Tamte a kipat in innsung maitam poimawnate i mu uhi.
Communist gam a Kenchickte innkuon in nichin innkuon maitam abawl leng uhi.Communist Sepaite’n ahuo ua, abawl kia uleh teng singkhat lieusah diing in leh suongkul a khum diing chi in a galgih uhi. Ahin ama uh atawp nuomsih ua, tuachiina akikhop uh ang mu kia ua, teng singkhat a lieusah ua, suongkul ah zong a khumta uhi. Tawpsan diing in a gingta ua, koi tawp leh malah suongkul apat ang pawt nua un abawl veve uhi. Kenchick in , “Innkuon a Pasian biehkhawm khu a loupi mama hi! Communistte ngel in zong a manphat daan a thei ua, khatvei innkuon kikhop khu teng singkhat man hi in a thei ua, tu ni a kipat in nichin in nivei ka kikhawm zing tadiing uhi” achita hi. Simeon Strunsky in zong, “Ka innsung uh manphat laitah hing kidong leh ka tate toh aan ne diing a annehna dawkan khu Pasian pawlna maitam ka tansah laitah uh ahi” chiin ka dawng diing achi hi.
I gensa bang un innsung maitam khu tahsa leh hagau a kipuihuoina umsun ahijeih in a loupi mama hi. Tam khu Pasian toh kipawlna leh a guoljawlna i tan theina uh umsun ahi. Nichin Bible sim a thumkhawm zing thei innkuonte khu Setan in zong asol ngamsih a, atate un zong Jesu amulaw thei uhi. Laphuotu khat in, “Innsung maitam a kipat in Van gam zong a kigalmu thei” achi hi.
Mangpa’n i zil zousiete ahinpi thei a, ga suopi thei chiet diing in hing guoljawl tahen.
Laibu ette:
1. Rev. Hangpi Manlun, Khristian Innkuon Nuom Churachazndpur, Manipur Women Christian Association, 2000
2. Rev. Vanlalzuata, Khristian Chhungkua Aizawl: Synod Literature and Publication, 2004
2. Liankhoman & Dimzangai (Ed), Rubi Sanga Manpha Lamka; Lalremkung,1990.
Simveng, Churachandpur.
Amasapen in i thupi uh, ‘Khristian Innkuon’ chi khu michinteng a diing a kul leh poimaw ahi ban ah i damsung ua i bawltou jeljel diing ua, i mopuoh uh ahi. Mizousiete khu zawng in hau taleizong innkuon khat a pieng chiet ihi uhi.
Etsahna dingin: Michinteng khu Innkuon neilou in umta mawh lei,ahilouleh innkuon chi um tuomlou in eima ut dan chiet in hing tamawhlei bangzata in a buoihuoi diei? A buoi-um diing daan i ngaituona apat in innsung poimawna a lang in i mu thei uhi. Tualeh, bang chi bang leitung khangtou leh nuom ah va zin in va khosa lei zong i lungsim uah i inn uh ngaina leh lunggulna a bei ngai sih hi. Adieh in damlou hamsatna i tuoh ni uh leh shi-le-man i tuoh chieng un, eima inn-le-lou ma i lunggul ua, mundang, gamdang a shi khu hamsa leh nasie i sa uhi. Tamte khun innkuon poimawna nasatah a gen in, a sulang hi. Tambang lungsim puo in laphuotu khat in; ‘Leng inn loupitah ah haw in, umnanlei, eima inn bang leitung ah a um sih’achi hi. Tualeh, India kumpi in mun khenkhat a mijawng leh genthei(Slamdweller) a inn neilou akhopi pulang a tuipuon buh neu neu a umte a diing in, building inn alamsah ua, ahi’n amauhte khu khum khopi sung a inn hoi a um sang in apuon-buh neu nounou ua um a utzaw uh chi mite gen kaza hi. Tamte khun michin in hoisih henlen, nuom in nuomsihlezong eima inn chiet a um khu i ut un, i lunggul uh chi ahing zilsah hi. Tu in innkuon umzie i sui diing uhi.
1. INNKUON UMZIE: Innkuon chi khun a huoplien in, a gam leh mite zil in gendaan leh ngaidaan tuomtuom a um hi. Ahi’n sui i sawm diing uhi.
a) Hebraite Gendaan in: Innkuon china ham-kam khu Sebet (Seret) leh Matteh ( Mate) achi ua, umzie khu “Nam” tribe china ahi. Amauhte khun Nam khat gennate, Israel Innkuon chite, Jere.3:1; Exo.3:7 ah imu uhi. Tualeh, Mespaha-chi zong khu innkuon a genna uh kamteng ahia, a umzie khu Chi-leh-Kuong’ (Clan) genna deu ahi.
b) Greekte gendaan in: Greekte’n innkuon agenna ham-kam khu ‘Patria’ ahi. A umzie khu Hebraite’n Mespaha achi uh toh kibang ahia, tuakhu Chi-leh-Kuong genna ahi.
Tualeh, sap-gam ah khun innkuon chi in zi, pasal leh tate a huomsah uhi. Ahi’n Africa gam khenkhat ah khun chi khat, nam khat, zousiete khu innkuon khat a chi uhi. Ei India gam ah ahileh, innkhat a teng zousie te khu innkuon khat i chi uhi.
c) Bible in innsung a gendaan: I Laisiengthou masapen khu innkuon in a kipan a, atawpna pen zong khu innkuon thu genna in atawp hi. Gen.2:26-28 ah, mihing masa Adam leh Eve-te khu innkuon siem diing in Eden ah ana koi hi. Tuajieh in, innkuon khu leitung um chiil a um, schoolte, government-te adangdangte um masang a umzou ahita hi.
Tualeh, i Mangpa Jesu’n zong innkuon khu a ngaikhawh mama a, leitung ah kum 33 vel a um a, kum 30 vingveng khu innsung a buoi in ahun a zang bei a, tualeh, innkuon siemkhe diing a kiteng Kana khuo a kitenna a va-uop a, sillamdang a vabawl hi. Tamte apat in Jesu’n zong innsung a ngaikhawh mama chi i mu thei uhi. Tualeh, Pasian in innkuon a ngaikhawhna jieh leh abawlna jiehte khu:
i) Ama loupina phuongzahtu diing leh miel apat a, vahna pediing in ana siem hi. (Mt.5:14-15).
ii) Tualeh, innkuon chinteng ut-ut a um mai diing in Pasian in ana umsah sih a, nichin ama bediing leh akung a thum zing diing in ana umsah hi.
iii) Tualeh, innkuon chinteng a loupinate, a gin-umnate leh a thutahnate puongjahtu diing in Pasian in a’ng dei hi.
iv) Tualeh, innkuon chinteng khu eima a diing bep a hinglou a, Jesu a diing leh midangte a diing a guoljawhna tuntu hidiing in ana guot hi (Gen.12:2).
Ahi’n, tulaai in innkuon tampite khu i mawpuohna leh dinmun theilou a pawng hin maimai a kitam hi. Laigieltu khat in, ‘Khristian innkuon khu a lompi (Group) a, i gen uh, ahin amun dihtah a, i buoipi peilou uh ahi” achia, a gen dih mama hi. Biehinn leh houlimna munte ah i gen un, ngaikhawh bang in i kilang ua, ahin atahtah in i buoipi tahtah peisih uhi. Tulaai hattuom lamkai leh hagaumi a kingaai tamtahte zong mundang ah lawching bang in kilang leizong, innsung a lawsam kitam hi. Tunai deu in Dr.Billy Graham ngei in zong leitung pumpia; Pasian in a zah laai in, a innsung a, a lawsap thu leh dahuoi asah thu agen a kichi hi. Ajieh ahileh, midang hinkhuo leh hagaute i ngaikhawh bang un i innkuonpite leh i tate i ngaikhawh kha leng sih uhi. Tamte theisiem in, Pastor Vanlalzuata in laibu a gel a, ‘Na innsung ah kinuale in’ achi a, adih kasa mama hi.
2. KHRISTIAN INNKUON I POIMAW TAHZET UHI: Tulai leitung khu buoina leh gitlouna in a pumdim a, teenna taahlou asuoh dehdeh hi. Tambang sietna in i gam -i nam leh i khotaangte a’ng zel a, abul khu innkuonte i hidiing bangtah ua i hi zawlou jieh uh ahi. Pasian mizah Rev. John Stot in, “Leitung leh hattuom hoina diing in innkuon hoi i poimaw ua, innsung a hoi leh hattuom zong ahoi a, leitung zong a hoi hi” achi hi. Tualeh, Rev.Dr.Keneth Chap khun, “Leitung khu bangchi bang a um ding e, chi mai zong hilou, tulaitah leh dachieng a leitung hing umtou zel ding dan etna/tena khawlbupi (Machine) khu innsung ahi” achi hi. Tamte khu adih mama a, tulai leitung sietna, hichi lawmlawm a asanna jieh khu innsung ki-etkolna hoilou jieh ahi taangpi hi. Sri Lanka a, singnuoimi LTTE leh Tripura singnuoimi lamkaite leh eigam ngei ate tambang a, a umjieh uh khu, a tamzawte innsung sietna jiehte, nu-le-pa kikhenna jiehte ahi taangpi hi. Tuajieh in, tambang sietna a kipat a i gam-i nam a damtheina diing in innkuon hoi khu a lampi umsun ahi.
Nikhat Hery Grady in Washington khawpi a vaihawmna innlien khu avamu kha hi. Lamdang satah in, “Tami innpi hi e maw i chi - i nam leh i gam; pienkhiehna bulpi, Pasian mitmu a namloupi leh thupi bul kipatna khu” chi’n mittui luong kawmkawm in a en zing hi. Ahi’n hun tomnoukhat nua in singtang khuo khat ah a va zin a, a zintunnate khu Khristian hoitah ahi uhi. A inn neipa’n a zi leh a tate a thuzaw thei dante leh achi a nam ua diing a kukaltah a ana thum zing uh a theitah in “Eh,pehlum (Marble) akibawl innloupi khu amaw i gam leh i nam pienkhiehna leh dinkhiehna kana chi kha a, genkhiel hina lawmlawm ing e. Tam innkuon neu leh simmaw huoi, nichin a Pasian kung athum zingte khu nam loupi leh gam-le-lei dinkhiehna bulpi ahi”achita hi.
Tuajieh in,innsung hoi khu gam-le-nam tungdiingtu ahi chi i muthei uhi. Mary Thomas khun,”Innsung khu a poimaw hi, a jiehpen eite hing siemkhetu, tu leh dachieng a khang hing um diingte pienkhiehna bulpi ahi. Tualeh, innsung khu i hinkhuo uh leh i gamtat dan uh siemkhetu zong ahi”achi hi.
Tamte jieh in, Bible in zong hattuom lamkai diing in zong innsung siemhoithei mi ahidiing achi hi. Ajiehpen innsung leh hattuom khu a kizop leh kikhen theilou ahijieh ahi. Lips Comb in, “Innsung khu hattuom kepchilna ahia; innsung a hagaulam a vaihawm zoulou ginna a, Pa zawngkhalte khu hattuom lamkai chinglousa ahi uh” achi hi. Mi khat in “Hattuom lamkai ching leh chinglou tena khu a tate’n apa nasep angai poimaw dan uhleh amauhte zong tuana sem diing a, a ut leh utlouna uah a kithei hi” achi hi. I Bible uah Siempu Eli leh a tate hinkhuo i mu uhi. Apa Jehovah Pasian nasem a, a um laai in, atate’n apa nasep ngainep in, a ut dandan un agamtang ua, Pasian thangpaina hing tung in nikhat thu in a innkuon un a shilaw uhi. Tuni’n ei nu-le-pate i kingaituo un i ki-vel tha diing uhi. Eite Pasian nasem kisa a, i buoi laai in, i tate’n khamthei-guithei, zu-le-sate leh Baal Pasiente bie in abuoi zing thei uhi.
3) KRISTIAN INKUON KINGAHNA (FOUNDATION )KHU JESU KRIST AHI DING AHI.
In lien leh loupitah lam diing in amasapen in a inn kingahna (Foundation ) khu a poimaw masapen hi. Bangchibang in hoi lezong akingahna a det sih a, ahileh, nikhatni chieng in a chimsie in tenna tahlou asuoh teitei diing hi. Tambang deu in innsungte zong a det a, alawchinna diing in a kingahna Mangpa Jesu ahidiing ahi. Billy Graham in,”Na innsung kingahna khuompi (Foundation ) khu Jesu Khrist ahisihleh leitung sietna in a’ng mut chieng in, na ding zousih diing hi” achi hi. Tuajieh in, Khristian innkuon khu Khrist in lalna leh thuneina a tanna mun, khumnah Khrist khu thuneipen leh vaihawmpen a, a panna mun ahi. Tuajieh in, Khristian innsung ah tambang laiteng akitah hi:
“Khrist khu i anneh chin ua mutheilou mikhuol dei um ahia, i gen zousie na zatu leh theizingtu ahia, Ama khu innkuon a diing a thuneipen leh a lupen zong ahi” chiin a kigiel hi. Tambang a Khrist a kinga ahijieh in, hagau mite’n zong laa in ana phuah uhi. John Howard Payne in, “Home! Home! Sweet Home! There is no place like Home!” ana chi hi. Ei ham in, “Innkuon! Innkuon! Deihuoi leh kilawm! Tambang mun leitung ah a umsih” china ahi.
4.INNKUON TEKAHNA LEH HINA TUOMTUOMTE IGEN DING UHI.
a) Innsung khu kipahna mun ahi. Mizousiete khun i mizie uh hoi leh hoiloute khu i innsung ua kipat a i khan khiehpi uh ahi. Environmentalists-te khun innsung (Bouruok) hoi khu a kul leh a poimaw thu aha gen uhi. Adieh in naupaangte a khan hoina diing a kul sem ahi. Watson khun, “Naupang bangchi bang hing pie un, nadei bangbang un kasiem (Suoh) sah diing” achi hi.
Tulai naupangte leh nungah-tangvalte khun innsung ah kipahna asui ua, amulou jieh un kipahna sui in lawm giloute, drugste, zu, No.4 leh gitlouna chinteng bawl in a hinkhuo uh a zang leng uhi. Bible ah tapa taimangpa in zong a innsung nuasie a kipahna sui a mundang-gamdang a, ava umlaai in, a tawp ah Voh kuong kung ah gilkiel in ava shikhiel hi. Ahi’n a innlam a, a’ng kilekia tah in puon hoipen silsah in a um a, kengdap thate, khutsiip thate leh voh an dugawpa khu bawngnou thautah sa ne in a umta hi. Tampa apat in a innsung khu kipahna leh damna mun ahidan i muthei uhi( Lk.15:11).
George Moore in, “Mi khu limna leh kipahna sui in a innsung uh nuasie in munchin ah vahvah nalezong, atawp a, a innsung a’ngtun tahtah chieng in kipahna tahtah amu giap diing” achi hi. Samuel Johnson khun, “Na innsung ah kipah in, mundang a limna leh kipahna khu abukim sih a, innsung a limna leh kipahna bou khu sil loupi ahi” achi hi.
b) Innsung khu Sikul(School) poimawpen ahi :
Gamsa leh ganhingte khu apien ua kipat tawmlou kaal sung in a piite toh a kikhen pai uhi. Ahi’n,ei mihingte khu i nute angsung ah kum li(4) bang i um ua, tuazou in hoitah a etkol leh kep i ngaai nalaai uhi. Tam khun innkuon poimawna a tahlang hi. Laaphuotu in, “Mihing chilou koima hil ngaai um vawtlou” achi khu adih hi. Tuajieh in, innsung sekul ah khun nu-le-pate khu sangsyete ahi ua, a zillaai bu zong ahi ngal uhi. Nausen khu a nu leh pate zilsahna bangbang a khanglien diing in, anu maltung ah hinkhuo a’ng pan a, apieh zousie uh ne diing in, akam akaah a, ahil zousie uh zui diing in a lungsim akihong zing hi.
Margaret Destrick in, “Ka nu khun lai zong agiel ngaisih a, milim zong agiel ngaisih a, ahi’n a hoina leh ngilneina leh a khut damtah khu ka hinkhuo tungdingtu ahi” achi hi. Tuajieh in, innsung khu naupangte um diingdaan leh pilna-siemna a muna diing ua kizilsahna mun umsun ahi.
Pasian in zong innkuon sekul khu a thupiehte zuina mun diing in a dei hi. Tam a thupiehte khu innsung a hiltu diing in nu-le-pate a ngansie hi. Tam thupiehte khu… “nata na naute uh hil unlen, inn a na lup un zong na vadoh chieng un zong, na khawldam chieng un zong, na nasep chieng un zong gen mielmuol un; Na tunkotte uah zong giel un” achi hi(Deut.11:18-20). “I mit ha un Judate kihil diingdaan ngaituo lei nichin hunchin in nute’n a tate uh Pasian daante a hil un a zilsah ua, anute uh nawitui toh Pasian thu a nekhawmsah ua, Juda naupangte lungsim ah khun daanthu khu a lungsim uah a kitudet seng jieh in amaute’n amin nangawn uh zong khu danthu sang in a manghil baizaw uh” chi in agen hi (The Daily Study Bible- II Tim. 3:14-17). John Randolph in, “Ka neulaai in kanu’n ka khut a tu a, akung ah ang khupdinsah a, ‘Kapa uh van a um chia ang hil khu theikhe sihlengpen Pasian um khu ka gingta sih diing” achi hi. Tualeh, Miss Lynch in, “Innpen siemna zilsahna mun hoipeen leh poimawpen ahi” achi hi.
c) Innsung khu Solkal poimawpen ahi:
Innsung kivaihawmna khu ahoi a, a kisuhlouleh solkal lienzaw zong a dih thei tahtah sih hi. USA gam a numei Politician minthangtah Albert Barkley zong khun gam leh lei a it mama hi. Azinna a kipat in apasal khu lai ang hah a, , “Sim biel zousie ka tuonsuohta a, mallam zong totsuoh ka sawm hi” chi in a pasal lai ang hah hi. Apasal in “Lawm it, I gam na lungsiettahtah leh kintah in hing pei inlen, i annhuonbuh apat in pan in” a chisan hi. Tulai in tamnu bang deu a, gam-le-nam lungsiet kichi a, inn-le-lou leh zi-le-ta donlou zen a, i umte khu i ba wlkhiel lienpen uh ahi.
d) Innsung khu haichi pawina mun ahi.
Mrs. Manpal in “Naupang khu haichi ahi” achi hi. Nu-le-pate nichin in i umdaan leh hamkamte uh khu i tate lungsung ua haichi i tu na uh ahi. Tuajieh in, haichi tu khu nu-le-pate i hi ua,a i tuna mun uh khu naupangte lungsung ahi. Laisiengthou in, “Tanu in anu suun” achi hi (Ezekiel 16:44). Nu-le-pate’n i chitu uah i pilvan sih uleh dachieng in haichi hoilou leh suol i tu khah diing uh a zauhuoi hi. Bible in, “Mi’n atu bangbang a aat diing uh” achi hi.
Laisiengthou sung ah Nu loupitahtahte’n zong a tate uh khu a neu apat a, ana etkoldan uh mu diing a tam hi. Hanna khu nute adia ettontah ahia, a tapa Samuel khu Pasian kung ah a ngen a, ama kung ah a pekia hi. A tapa khu a ann pieh laaite, nih-le-puon asillaaite in Pasian thu hing a tu zing hi. Tuaban ah Mosi nu Jakobet in zong a tapa a kep laaitah in, Pasian giin diingdaante a hil a, tuaban ah chi-le-nam ngainat diingdaan zong a hil hi. Tuachi in, Aigupta pilna leh siemnate kum 40 a zilzou in a nu chitute khu ahing pouta hi. Bible in “Naupang khu a peina diing lampi ah puui in, tua hileh a’ng upat chieng in zong a lampiel nawnsih diing hi”achi hi (Proverb 22:6 ). Tualeh, Timothy zong khu a nu leh a pite etkolna jieh a milawching ahi thu i mu uhi. Saap thupil in, “Naupang kum 7 ahi masang a, i etkolleh a damsung in ei a, ahiden a, ahi’n naupang kum 13 khu i nuadelpha nawnsih diing” achi kia uhi.
Tulaai nu-le-pa tampite khu sum-le-paai ngainatna lam ah ta-le-naute enkol manlou a sum-le-paai sui a buoi i tamta uhi. Tambang nu-le-pate khu Martin Luther in Ostrict (Vakengsang ) toh a gente hi. Tam Vakengsang in tui a thah zouzou chieng in eeh nuasie in a nuasie hi. Tulaai nu-le-pa tampite zong ta-le-nau nei a, akeplam donlou i tam ua, tua khu sil dahuoi mama khat ahi.
Tualeh, sildang na ngainatzawh zieh a, tate kem manlou leh amau ua diing a hun napiehlou leh dachieng in na kisia diing hi. Mrs. G. Christian khun naupang etkolna poimaw dan leh amauh dia hun zah khu a manphat dan a mu chieng mama a, tambang in la aphuo hi. “Mangtoupha loupi mai a, na din chieng in,tamthu kipah um khu nathei ngei diing, na hun liem beisate a thawnsih hi. Deitah tamnah (Vangam ah) natate zousie khu a um sieng uhi” chi’n a phuo hi.
Tuajieh in, na tate khu vangam lampi ah e, gawtmun lampi ah na peipi diing ?Na tate na etkol jieh a sildang na taan (Sup) na khu Pasian nna loupitah sem hi in kingai zingta in.
e) Innsung khu hattuom masapen ahi.
Bible ah hattuom (Gk-ekklesia) khu Pasian mite kipawlkhawmna genna ahi. Thuhunlui leh Thuhuntha ah khun innsung khu mimalmalte kipawlkhawmna masapen ahi thu i mu uhi. Tualeh, umzie neitah a phu ahijieh in hattuom masapen zong a chithei hi. Ajiehpen masanglaai a kipat in innsung khu sakhuo thugin kizilsahna mun ana hileng hi.
Tuajieh in innsung ahoi sih a, ahileh, hattuom zong ahoi thei tahtahlou thu zong i genta uhi. Eima innsung donlou leh ngaisahlou a, Pasian nasep khu Setan dei lamtah ahi. Puolang a Pasian nasep nuom i sah lai un innsung ah Pasian nasep hamsa i sa ua, Setan in innsung ah Pasian na i sep ua, i lawchin diing khu nasatah in ahing daal zing hi. Innsung a kikhopna leh thumna nei theiloute’n zong Biehinn leh mundang ah i nei thei thou uhi. I zi-i tate, i nu-i pate uh sang in midangte i ngaikhawhzaw ua, innsung a Hagau mangthaite veilou in, gam tuom a Hagau mangthaite i veizaw uhi.Tualeh, Pulpit leh mun dangdang a tuitah a thu i gen laai i innsung uah khun gen diing theilou in i um leng uhi. Pastor khat in, “Mundang leh Biehinn sung a Pastor leh Pasian nasep khu nuom kasa a, ahin, innsung leh zi-le-tate lah a Pastor hi khu hamsa kasa hi” achi a, agen dih mama hi. Susanah Wesley in, “Setan in innsung a’ng dou/beina izawleh i zalen diing uh chi kathei hi. Tam Hagau gilou leh suolte zou thei diing innsung ah nasatah in pan i la diing uhi” achi hi. Tuajieh in, eima chiet ua lawchingtah a Pasian nasep khu Mangpa hing deidan ahi.
Tualeh, Pasian thu atah a i suhlatna diing uh khu i innsung uah ahidiing hi. Bible in, “Lungnemtah in kihawmthaw tuo unlen, khat-le-khat kingaidam tuo chiet bou un, Pasian in Khrist ah noute a’ng ngaidamta ngal a”(Ephesa 4:32) a chite khu innsung a, atahtah a zah diing ahi. Eite khu mipi tamna munte, Biehinn leh muntuomtuom ah khun ahoi leh adih bang a kilah i sawm ua, ahin, i innsung uah i giel adawh leng zel hi.Tambang mite khu Jesu’n Pharisaite toh a gente hi. Haansung gu bulom a pumdim a, a pulang a kijut ngou toh a gente hi.” (Mat. 23:23-28). Ajiehpen adieh in hattuom lamkaite a diing a, Laiseingthou thugente attahtah a i juina diing leh sepkhietna diing mun khu i innsung uh ahi. Azaa maite hilou in a jui leh a zoptute zong hi i sawm diing hi (Jak. 1:22-25). I innsung ua i lawchin sih uleh mundang a i lawchinna uh khu a bukim zou tahtah sih china ahi.
f) Innsung khu Pasian nasepna mun (Pulpit) ahi.
I gensa bang un hattuom sang in innsung khu atahzaw a, tuajieh in Pasian nasepna zong khu innsung apat diing ahi. “Innsungpen nu-le-pate a diing in i Missionary Field uh ahi.Tuanah, sem diing a i kipiehni uh khu i kiten ni uleh i tate Baptisma i tansah ni uh ahi. Ahin, innsung a Pasian nasepna i ngaikhawhlou jieh un i bawlkhiel siengta uhi” chi in Rev. Vanlalzuata in a gen a, agen dih mama hi John Green in zong, “ I tate uh khu utlou sasa in guta diingte, naw chi zua diing in i sawl leng uhi” a chi hi. Khatvei zong Tangval gilou khailup diing a umpa kung ah, “Koi e na mu nuompen? chi in a dong uhi. Amapa khun, “Ka nu ka munuompen hi” chiin adawng hi. Anu amutah in tambang in a genta a, “Nu aw en in Court vaihawmtu in ang khailum sih diing a, nangma ka nu in nahing khailumzaw hi” achi hi. “Ka naupan lai in, ka silmute kipahtah in na la zelzel a, tua khun guhtatna lungsim ang posah den hi. Ka sil guhte zong khu kipahtah in na la zelzel a, atawp ah tamna khailupna diing dawkan ah nang dingsah ta hi.” a chita hi. Anu a diing in a vaigei in a kikhelta hi.
Tuajieh in, innsung pulpit ngaisahlouna khu suolna leh tate manthaina tuntu ahi. H.C. Anderson in, “Tuolthattu za a sawmgiette khu innsung ki-etkolna hoilou apat a tuoltha utna lungsim nei ahi uhi” chiin a gen hi. D.L.Moody in , “ Ka nu in ang etkol bang in mi nute’n a tate uh enkol uleh, suongkul (Jail) angai sih diing” achi hi.
g) Innsung khu suol douna mun hoipen ahi.
Zou thupil in, “Sakhi api asan leh anou zong asan” achi bang deu in, innsung ki-etkolna ahoileh mite zong ahoi lou thei sih diing hi. Tuajieh in, i pienkhietna innsung a kipat in suolna amaw hoinate i hing khanpi uhi. Tualeh, innsung khu, suolna leh gitlouna kipatna mun ahileh suol douna mun zong ahidiing ahi. I pua chieng un i puana mun laitah uah i thou ua, i puana mun gei ah i thou ngaisih uhi. Tuajieh in, i gam sietna bulpi khu i innsung uh ahijieh in, i innsung ma uh khu i kisiemphatna diing uh leh i dinna diing uh mun ahi.
h) Innsung khu leitung tena (Barometer) ahi.
Billy Graham in, “Innsung khu leitung tena (Barometer) ahi” achi hi. Ama’n zong, “Innsung a naupang, nungah/tangvaalte kivon daante a kipat in leitung peidaan ding bangtan ahiei a kithei” achi hi. A umdaan khu innsung kivaipuohna ahoi sihlehpen leitung hoilou leh setah ah i teng diing uh zong achi hi. Tuaban ah, hattuom hat leh hatlou zong khu innsung umdaan apat in a kithei thei hi. Tuajieh in, innsung khu leitung tena loupitah ahi.
i) Innsung khu Vangam naipen ahi.
Laigieltu khat in, “Innsung khu Van gam neuzaw ahi” achi hi. Ahin, innsung kituohloute pen gawtmun cheplawhna ahi kia hi. Mi khat in, Billy Graham kung ah Van gam bangchi bang a nuom diing adiei? chiin adong hi. Ama’n a dawnna ah, “Van gam nop diingdaan na theinuomleh ka innsung uh hing en lechin na thei diing hi” achi hi. A va-et leh a kituohdaante uh leh nop asah daante uh amu in a pientha lawta hi. Tualeh, Billy Graham in Camp, Crusade anei chieng in Khristian Innkuon thu khu a gen tel jeljel hi. Tam khun innsung a ngaikhawh daan a tahlang hi.
Tualeh, Dr.Dehan in zong innsung nuom umdaan tambang in a gen hi. “Leitung a Van gam naipen khu innsung nuom ahia, tualeh, innsung nuom khu PATE a diing in, LEENGGAM ahia, NUTE a diing in LOUPINA ahia, tualeh TATE a diing in PARADISE ahi” achi hi. Tualeh, Robert Sehuller in “Power Ideas for Happy Family” achi khun, “Innkuon khu leitung neunou khat bang in a gen hi. Papen khu Leengpa ahia, Nupen khu Leengnu ahia, Tate khu Leeng tanu/tapa ahi uh” achi hi. Tam khun Pasian thei innsungte dinmun leh hinatah a genlang hi. Tuajieh in, Inn khu khut a lam ahia, a sung khu lungsim a zep ahi.
5. INNSUNG MAITAM (Gen. 12:7; 35:18)
Khristian innkuon hinate, poimawnate i gen zouta ua, tu in innsung maitam poimawna i gen diing uhi. Thuhunlui a ginna a mimasate Abraham, Jakob, Joshua leh adang dangte’n zong ana ngaikhaw uhi. I Bible in zong “Maitam” thu a hagen mama a, i mu masahpen uh ahileh, Noa in a innkuonpite a diing in maitam abawl thu i mu uhi (Gen. 8:20). Abraham in zong a innkuonpite a diing a maitam a siem thu i mu uhi (Gen. 12:8). Jacob in zong a innkuonpite kung ah “ Thou unlen Bethel ah i pei diing uh; tuanah ka mangbat lai a hing dawng, ka kung a umzing Pasian a diing in maitam i bawl diing uhi” achi hi (Gen. 35:8). Job in zong atate a diing in maitam abawl thu i mu uhi (Job. 1:5). Joshua in zong, Kei leh ka innkuonpite’n Mangpa nna bou ka sem diing uhi” achi hi (Joshua 24:14). Tualeh, Bible in “Na innkuon maitam uh khu amit diing ahisih” achi hi (Lev. 6:13; Joshua 24:15). Tamte a kipat in innsung maitam poimawnate i mu uhi.
Communist gam a Kenchickte innkuon in nichin innkuon maitam abawl leng uhi.Communist Sepaite’n ahuo ua, abawl kia uleh teng singkhat lieusah diing in leh suongkul a khum diing chi in a galgih uhi. Ahin ama uh atawp nuomsih ua, tuachiina akikhop uh ang mu kia ua, teng singkhat a lieusah ua, suongkul ah zong a khumta uhi. Tawpsan diing in a gingta ua, koi tawp leh malah suongkul apat ang pawt nua un abawl veve uhi. Kenchick in , “Innkuon a Pasian biehkhawm khu a loupi mama hi! Communistte ngel in zong a manphat daan a thei ua, khatvei innkuon kikhop khu teng singkhat man hi in a thei ua, tu ni a kipat in nichin in nivei ka kikhawm zing tadiing uhi” achita hi. Simeon Strunsky in zong, “Ka innsung uh manphat laitah hing kidong leh ka tate toh aan ne diing a annehna dawkan khu Pasian pawlna maitam ka tansah laitah uh ahi” chiin ka dawng diing achi hi.
I gensa bang un innsung maitam khu tahsa leh hagau a kipuihuoina umsun ahijeih in a loupi mama hi. Tam khu Pasian toh kipawlna leh a guoljawlna i tan theina uh umsun ahi. Nichin Bible sim a thumkhawm zing thei innkuonte khu Setan in zong asol ngamsih a, atate un zong Jesu amulaw thei uhi. Laphuotu khat in, “Innsung maitam a kipat in Van gam zong a kigalmu thei” achi hi.
Mangpa’n i zil zousiete ahinpi thei a, ga suopi thei chiet diing in hing guoljawl tahen.
Laibu ette:
1. Rev. Hangpi Manlun, Khristian Innkuon Nuom Churachazndpur, Manipur Women Christian Association, 2000
2. Rev. Vanlalzuata, Khristian Chhungkua Aizawl: Synod Literature and Publication, 2004
2. Liankhoman & Dimzangai (Ed), Rubi Sanga Manpha Lamka; Lalremkung,1990.

Labels:
Asia,
Billy Graham,
India,
Liberation Tigers of Tamil Eelam,
Sri Lanka,
Tripura,
United States,
Washington
1. Pian kum leh ni : December 10, 19672. Pianna veng/khua : Hiangtam (k) Village
3. Tulel a na omna veng : Simveng, New Lamka C/O Dr. M. Lachinkhai, Lailam Veng
4. Pa/Nu min : Mr. Liansuankhai
5. Zi/Pasal min : Mrs. Maman
6. Siamsinna munte : NOS, Delhi. Manipur University, Senate of Serampore College, MA-IGNOU
7. Tulel a na zil/sepna : Pastor nna lenlel, baanah Doctor of theology zildia kisa lel.
*You can reach me at
manlunhangpi@gmail.com
Mihing Susetu Tep-le-Muom leh Zu a kipat Kiven diing dan
- Rev. Hangpi Manlun B.A., B.D., M. Th.
Pulahna: Awle, Amasapen in Mangpa Pasian in ei Zoukampaute zong chi-le-nam khat a hing siem a, a dieh in Zou Sangnaupang Pawlpi zong Ama mapuina toh inu-ipa masate uh panlahna toh dettah a na kibulphut in tuni a kum sawmnga chinna (Golden Jubilee) lawm thei a, i um jieh in lungdam huoi isa un Pasian min i phat sawnsawn uhi. Tualeh tam kum sawmnga chinna melmu zingna diing a Souvenir i bawlna uah ichi-inam leh khang sawn momnoute adia kithuhilna tep-le-muom leh zu hoilou dan gel thei a ka um jieh in zong a Vaisaite teng tung ah zong lungdam thu ka gen sawnsawn hi. Tu in tep-le-muom leh zu hoilou dan i sui diing uhi.
Zatep khu sapham in ‘Cigar’ ahi a, tam pen MAYAte ham apat hing kiletkhie ahi. Tam khu mihing tahsa adia phattuomna mong mong neilou ahiin alien a neu in i chin zongsat uh ahi. Tuamai banah damtheina leh sum-le-pai tam tah senna pen zonga hia, tuaban ah ei Khristiante adia sil kilawmloutah khat ahi. Ahin atepte in lah paulap tuomtuom bawlin tang gup in igum na lai uhi. Oscar Wilde in, ‘Sikret khu kipahna leh nopna bukim na din gensiet bei, mi hipthei ahin anal/hoi thon mai hi’ achi a, agen dih mama hi. Zatep in mihing tahsa asuh siet dan igen ding uhi.
1. Zatep akitep pat hun: Sil khat pouma gen chien leh suichien i sawm chieng un abul sui masah angai hi. Tuajieh in, tu in Za koiten atep masa pen uai chi igen masa ding uhi. Misiemte suidan in zatep leitung a atep masa pente khu MAYA te ahi uhi. Kum 1490 masang lam in America gam a Maya ten a Pasiante uh leh a leng (King) te uh leh ami liente uh khu zatep gige hi in ana gen uhi. A Pasian khat ngel uh (Chacoba) khu za hai mama hiin agen ua, van mun sang pen a um in a za bung a thin chieng in, Ahsi leng ichi pen uh hin agen vaia uhi. Tualeh Yucaten Maya in zong zatep sawm a asuong meisa asai chiengin khawphe/tunphe leh khawpi hui ichi pen uh hiin agen uhi. Tuaban ah leitung lui Pasian nu mihingte siemtu a ngai uh Cihuoicoali achi atahsa pumpi za lawm a kibawl/siem hiin angai uhi. Tamte apat in zatep khu ginglou mite chin dan leh a Pasiante utoh zong kizopna thuh tah nei ahidan zong i muthei uhi.
Tualeh ipi-le-pute un za ana tepna jieh uh tangpi ahileh amauhte khu lou hou sing puain thousi, thouvai toh ana kiteh ua, tuate lah a kivenna dingin anatep uhi. Tulai in tambang dinmun ah i ding nonsih ua, ahin tep-le-muom pen amauhte sangin i ha bawl zaw uhi.
2. Zatep in damtheina asuhsietdan: Awle zatep khu bang chi bang in gen hoi in gum zong lei mihingte adia ahoilou dan a huaisie mama hi. Suichientu Marcus Richardo leh a lawmte’n ‘Gam khangtoute shi tamna pen khu zatep ahi achi uhi Kum 35-69 kikal mi shina tuohte 30% zatep in a piensah natna apat ahi achi uhi (American Journal of Public Health, June 2003 Isue ah agel uhi)
a). Shina gupai nicotine: Za sungah poison (Gu) a um a, tua khu ‘nicatine’ leh cancer piengsahthei ‘Carcenogen’s te ahi uhi. Tualeh za khu mei a i hal chiengun tam nicotine hing lamdang in mei khu ang suoh hi. Tam meikhu pen gu lah lah azong azauhuai pen ahi. Kikaptho (injection) apieh ding hileh za tonkhat a nicatine gu um in zu sa (rat) khat kaplei shi zou ding hi. Tualeh za ton sawm thum 30) agu umtengin mihing khat kikap leh dahkal khat zong ahing sih ding chin mi siemten agen uhi. Ahin, ei mihingte’n i tep chieng a a isietpi pailouna jieh uh ahileh i tahsa ua um sepaite’n ana dou ua, i sietpi pai sih uhi.
Tuaban ah za pen mei a i hal chieng un ang khu a, tam khu a sat luat jieh a hing khu ahi a, tam za satna pen degree 815 C a sang ahi a 1056 khu khosihte tahsa sandan ahi. Tualeh tam bang asa pi hiplut ahigige a khu a gu (chemical substances) tamtahten hui peina gui (airways) tuomtu (lining) no ngei nui lah ah abeh zel hi. Tam khu Asthma neite a dingin kintah in anatna khang khesah thei hi. Tuaban ah hui peina a lei vui ang lut leh khahso ana susieng zeltu ‘Celia’ kichite zong suse thei hi Tuaban ah za khu (smoke) pen carbon dioxide leh carbon Monoxide suah pen in tuap cancer, tawl (throat) cancer, lungtang natna (heart desease), BP sang, Ulcer, leh adang dangte piengsah thei hi misemte gendanin tuap cancer 100 leh ah 95 te khu zahaite ahi uh chiin Doctorten agen uhi.
Tuaban ah za a nicotine nasep dan dang khu gilnate, luahsuahte, sunghoiloute, leinate, lungsim buaite, mit mielte, hatlounate, beidonnate zong apiengsah thei hi. Research (silsuimite) mu dan in zatep loute sangin zatepte lah ah gilpi pat, gilpina atam zaw achi uhi. Tualeh miin niteng a zatawn 20 val kum thum atep leh gilpi lam a kisoiselna aneilou theisih ding achi uhi. Damtheina dei a, doctorte kung a sum-le-pai seng a ki-etkol sah gige sangin tam natnate hing kipatna bulpi topsan khu adamdoi hoi pen ahi.
b). Zatep in lungsim nasep theina suchau in zong tehbaina ahi: Silsuimite’n (Researchers) zatep mite’n kum 45-53 kikal in a thei theina uh (memory) nasatah in kengiem chi a mukhie uhi. Tuaban ah mutheina, alim/atui thei theinate leh sil gim adih/zah theinate zong kiemsah hi.
Tuaban ah zatep in mel-le-puom kilahdan (complexion) zong susie thei hi. Tualeh ha sansah in, vun zong a mual sah hi. Calefornia gama Dr. H.W. Daniel in Research abawl na ah zatep in mai leh vun avuaisah bai chi a mukhie hi. Bang jieh a tam bang a vuai bai e chi min a doh chiengin ‘za agu (nocotine) in vun a sisan gui susie in, vun in sisan a kul-le-pawimaw bang dungzui a donlou chiengin ahoithei sih a, avuai bai a, tuamai banah vun leh mai a vuai baileh lungtang hoilouna (heart atack) akizom hi’ achi hi. Tamte banah za haite khu za eh zong anam ua, agim mongmong ah zong a namsie hi.
c). Zatepna khu kim-le-pam a umte dingin zong azauhuai hi: Zatep pen atepte sangin zong ateplou akim apama umte adingin zong zau huai mama chi in doctorten agen uhi. Etsahna din, pasal/zi in za atep jiehin ateplou a koppi pen in zong natna tuom tuom ana veithei china ahi. Ajieh ahileh pen ateploute in zong za khu (smoke) ana dih kha thou ua, tuakhu a zauhuaina tah ahi. Adieh in naupang in a thuahla a ajieh ahileh atahsa ua hui peina uh aneudeu banah, atahsa ua natna adoudal theina uh ahatlou zawh jieh ahi. Tamte jieh in awmna sinna, tuap na chite anei law thei uhi. Tulai naupang awmna, leh natna tuom tuom bailam tah a aveina jieh uh khu anu-le-pate un za khu a hut hut jieh uh ahijieh ahi. Tuajiah in tulai mi khangtoute khun ‘Na zatep in ka damtheina susie ahijieh in ka kung ah tepnon sin’ achi uhi.
d). Zatep in numei te asuhsiet dan: Laisiangthou Ezekiel a, “a in grep thua aneh leh atate uh hazong ane ze’ achi bang deu in, nu in anau a vop/pai lai a za atep leh asisan khu ata akitanpia ahijieh in anau adingin azau huai mama hi. Nu in nau avop/pai lai a za tep jieh in hakimlou a naupien nate, nausietnate, awmnatna te atut law thei hi. Ajieh ahileh asung anaupang hamtheilou pen za khu in a hut hut china ahia, dam a nau ang pien leh zong ah hut lup zoulou china ahia, ahin noicotine addict sain ang pieng china ahi. Zusa (Rat) mei a ihut uh toh zong gente thei ahia, tam khu sil chizat huai tah ahijiehin nu zatep pen tate adingin sil zauhuai tah ahi hi.
e). Tep-le-muam khu sum-le-pai senthawn na ahi: US ah kum khat sungin zatep jieh in India sum in Rs. 16,25,00,000/- val bang a zangbei vaia uhi. Canada ten Rs. 71,00,00,00,00,000/- a zang bei uh chiin agen uhi. Tualeh Mizoram ten kum 1973 in zatep in Rs. 12,000,000/- azangbei uhi. Tuami kum ma in Presbyterian Church agam ua, hattuom lien pente thawlom zousie Rs. 20,00,000/- ahi giap hi. Tunai in zong te-le-muom asum tam tah asuhbei thu uh agen uhi.
Awle nang bang zat gilva lai vana loubuangin na subei tai? Na thei nuam leh i tah lang ding uhi.
Amin uh / Bawmkhat / Nikhat a tep / Kumkhat / Kum 60 tan
1. Cigarettes 10 Rs. 20 7200 Rs. 4,32,000/-
2. Khaini 5 Rs. 5 Rs. 1800 Rs. 1,00,000/-
3. Kuva 1 Rs. 5 Rs. 1800 Rs. 1,00,000/-
Tam khu sum-le-pai senthawnna ahiban ah natna lei lei ihi uh chi ingaitua ding uh ahi. Tuaban ah za ton khat tepna dingin ikhut uh khu i kam lam uah sawm leh nga (15) vei bang idomtou ua,kum khat sungin athonin ikhutuh 70,000/- val bang i domtou uh china ahi.
f). Tep-le-muan khu shina tun tu ahi: Kum 1987 a World Health Organisation (WHO) ten Western Pacific, Tokyo, Japan kikhopna aneina uah Asia gamsung amite shii tamna pen khu zatep jieh anatna pieng, lungtang natna leh cancer ahi chi amukhie uhi. Tualeh India ah zong kum tengin Cancer natna in mi tam tah ashi uhi. (Indian Express, October 9, 1985). Tualeh WHO te suidanin zatep inkum khat sungin mihing 5 millions ashi uh chin agen uhi. Tam khu tua apat hoitah a etkawl/dou ahi sih leh ale ni (double) in apungding a, 2020 chieng in kum tengin mihing 10 million tan shithei dingin agen uhi. (The Times of India, 12, Dec. 2005).
US ah 1984 in tuap cancer jiehin mihing 1,39,000 val ashi ua, tuate numei 43,000 pasal 96,000 ahi uhi. England gam ah zatep jieh in kumteng in numei lah ah tuap cancer vei ashi mi 12,000 val aum uhi. Indian Council of Medical Research (IMCR) te gendanin 1988 in USA ah zatep jieh a shi mi 30,00,000 ahi uhi. India TV (Dordharshan) puondan in 1986 in zatep leh muam a kipat a natna pieng Cancer vei mi 25 lakhs a um uh achi uhi. Tam damloute khu India Cancer Societyte gen danin damlou giet lah a khat khu Cancer vei ahi uhi. (Wisdom, December, 1986).
Tualeh zatep ton khat in mihing hinna minute li 4 bang a sutom thei chiin misiemten agen uhi. Za hai mi khat in ni khat a ton 30 apat 40 tan tep bei gige ta leh adamsung / kum ding uh kum 5 apat 10 kikal a kiemsah zou ding hi. Kum 60 dam ding lai pen 52 bang adam giep ding china ahi. Tuajiehin zatep pen ei leh ei installment a kithat ihi uh china zong ahi pai mai hi.
g). Leitung mikhangtouten tep-le-muam adou dan uh: Zatep hoilou dan mi khangtouten athei ua, nahpi tah in adou uhi. Tuin gam tuom tuomte doudan i sui ding uhi.
1). Kum 1976 apat in Australia gam ah kumpi nasemte zatep ding kham uhi. Zatep ten Solkal na semthei lou uhi.
2). World Health Organisation (WHO) ten zong leitung buppi ah koima zatep ding adeilou jieh un 1987 April 7 apat in WHO innpi (Office) Geneva khuopi ah zatep ding akhamta uhi.
3). Maharastra State a kumpi Office leh mun thupi deute ah 1988 August apat in zatep kikhamta hi.
4). 1988, July 1 apat ma in Norway gamsung Office thupi zousiete ah zong zatep ding kikham ta hi.
5). Singapore gam in zong leitung buppia zatep lou gam himasah pen ding ut in agam Government in nasatah in panla uhi. Sweden gam in zong khautah in zatep akham uhi.
6). 1992 Barcelona khuopi a Olympic Games sungin zatep zuah leh tap kikham hi.
7). 1990 kum in Mizoram Presbyterian Church a KTP ten tep-le-muan dou kum chiin puong ua, phattuompi mama uhi.
8). Malaysia Solkal in zong kum 18 nuai lam mi zatep ding a kham uhi.
9). 2005 kum bul lam in West Bengal Government in zong Office, Railway, Bus Parking, Cinema Hall leh mipi peikhawmnate ah zatep akham uhi.
10). South India Christiante’n zong agam buppi ua zatep leh khamthei tuom tuomte abeitheina dingin thumna toh pan ala ua, tuachiin agam government un khamna thusua (order) abawl uhi. Min agam level bang a douna leh topsan ding a pan alah lai un nang, nangma mimal, na innsung leh na hattuom beh ah douna na sem ut ei? Kingaitua tah zet ahun hi.
Miin tep-le-muam hoilou dan atheita ua, tuajiehin mipi peikhawmna mun, Cenema Hall, Hotel, Dukan Office Bus Parking, Railway, Rail/Bus sung leh mipi peikhawmna munte ah tep leh muom akikham ta hi. Tualeh India in zong January 1, 06 apat in zatep khu Cenema, Film, TV leh Serial tuomtuomte ah advertisement bawl ding a khamta uhi. Tam thu khu Union Health Minister Anbumane Ramadoss in the 4th World Assembly on Tobacco Counters Health hun zahna ah agen hi.
Tualeh WHO in zong 2005 apat in zatep leh khamthei sil dang mong mong advertise bawl a kham uhi. Tualeh mipi peikhwamna munte ah tep le muan bawl zong kham ahi tuachiin gam tuomtuom zakhat (100) ten zong tam thu khu alemsah pita uhi. Tualeh WHO Director General Lee jong Wook in zong adieh in Doctor leh damtheina toh kisai a, nasemtuten atop san ua, amauhte khu ahoilou dan mite lah a etton tah ahi ding adei thu zong agen hi. (The Time of India, 12 December 2005).
h). Tep-le-muam leh hagau hinkhuo: Tuniin tam tep-le-muan thu igen cheingun gum in ka hagau hinkhuo asukha sam a, Bible ah zatep lou ding china aum sam a, ka hagau hinkhuo sukha sih chite agen uhi. Eite khu Hagau siengthou tenna Innpi ihi ua, tam Hagau Siengthou tenna khu zatep, tuibuh leh khaini chite thunna a inei nei ding uh ahisih hi. Tualeh ei gingtue khu Jesu Khrist umdan la dingte ihi ua, tuni in Jesu khrist khu leitung ah hing umta leh zatep, khaini leh kuva tanpha atep in abawl sih ding hi.
Tualeh i Bible un na neh na dawn jieh a na unau apua leh amawna pua ding achi hi. Evangelist khat in No. 4 addict khat Conseling abawl lai in No. 4 Addict pan pu aw nang bawn na zatep na topsan theiloupi ken bang din tam ka sil chin zong san katop san thei moh diai? achi san a, azatepin No 4 bawlpa hundamna lampi adal china ahi. Tualeh gingtha (Hindu) te lah khat ah Pasian nasem khat thu gen dingin ava pei a, za avatep chiengin lamdang sa in bang dia tam bang sil dihlou nangbawl e chiin ana phoh hi. Azum huai mama ding hi. South India Christianten tep-le-muam bawl khu North East India Khristiante umdan ahi ang chisan ua, sil zum huai pi asuah hi.
Zu Hoiloudan: Awle tu in zu hoiloudam i sui kia diing uhi. Zu khu i chi-le-nam a diing a, buoina leh hamsatna tuntu, tu leh tunua chieng tan a, i gaal lienpen uh a suoh hi. Tuajieh in, tam suol lientah dou diing leh subei diing in ei zousie mawpuohna ahita hi.
Tu in Zu hina leh a nasep dante suivai :
3. Zu (Alcohol) bang e?
Zu a Chemical compound chikhat asieng a sieng, i hal leh kuongthei leh natna hih zong thatthei diing khop a haat khu Ethyl Alcohol a kichi hi. Tam khu zu a khamtheina umsahtu ahi. Ahaatdan ahileh neunoukhat zong (haatna 0.06%) sisan a, alut leh huoh khotheina asubuoi a, khambuoina leh mawtna tanpha apiengsah thei hi.
Tam Alcohol khu leitung mihingte’n a dawn pat hun uh suikhiet gualo a sawtta hi-in a kigen hi. Tualeh Zu khu leitung toh kimeltheina a sawtta mama a, namchin culture ah a umlouna a umsih diing hi. Masanglai apat in Greekmi, Aigupta mi, Rom mite leh Persia mite’n zong na siem in ana dawn uhi. Jesu pien masang kum 600 vel in zong Persia Leeng, Cambyses in zong subei ana sawmta hi. Ferrero in masang a Rome tanchin a gelna ah, “Rom Leenggam loupitah mai a chipna jieh khu innsung hoilouna jieh ahia. Innsung khu namte kingatna suongphum poimaw tah ahing puasietna khu zu jieh ahi,” a chi hi.
Zu a khamthei um Alcohol khu tahsa in a thuzawthei sih a, mi’n zu a dawn chieng un a sisan uah a lutpai a, a sisan in a hiplut ngal a, Zu dawnna a tahsa a lut zat khu 20% ahia, sisan a lutzat ahileh 70% ahi hi.Tuachi in sisan ah a taikuolkuol a, tuami sung in Sin (Liver) in a sukeh a, Carbondioxide (Huiniin) leh tuihu a suoh a, a hingkehzaah chieng in thanei in a haat mama hi. Tuachi in neukhat sinlam a peiloute khu khosa leh zuun leh kamlam ah ang pawt a, tuajieh in zudawnte khu zu a nam uhi. Tambang ahijieh in zudawnte khu Sinnatna, TB leh natna tuomtuom avei thei uhi. Ajieh ahileh Alcohol a um chemical khat khu sil muot diing leh se diingte kembittu a zah ahia, tuaban ah, siltah (solid) zaansahtu zong ahi hi. Tambang a haat ahijeih in Za/Damdawi bawlna munlien Pharmaceuticals ah a kizang hi. Tuajieh in zu haatchi Rum, Brandy leh Whisky ah khun 6-90% a tel hi. Ataangpi in tambang a Alcohol panna a kibawl zute khu damdawi a zaah dia kibawl ahia, etsahna diing in Rum chikhu Regular Used Medicine china ahi. Tuajieh in (Official dose) khatvei a dawn diing za ahileh tawkeu/sihkeu dimni khel ahilou diing ahilai in, eiten athawl thawl a i dawn chieng un i tahsa un a thuohzou sia, zong i sietpi uhi.
4. Bible in Zu tungtang a gendan :
Mi khenkhatte’n zudawn leh azua genhoi sawm paupau in Bible in Zudawn akham sam ah tua nahsang in Paul in zong Timothi kung ah, ‘Na gilpi haatlou jieh in tawmtawm dawn in chite a gen banah, a pawt bou khu a niin a, alut khu a sieng ahi, chi in paulap a siem uhi’ achi uhi. Ahivang in Bible thute khu a gel hun leh atup-angiim theichienlou a, mittaw sielkhautuh a i tuhleh i bawlkhiel diing hi. Tu in Bible in a gendan suivai.
a). Thuhunlui gendan leh a dawnte umdan :
Hebrai ham in zu khu Yayin ahia, Tuhunlui ah 140 vei atuong hi. Zudawn jieh a sietna tuohte gen diing hi.
Nova : Nova in Yayin a dawn jieh in a kham a, bangmatheilou in saguoh in a lum a, a tapa Ham in amuolphouna liekhulou jieh in (Puon akhulou jieh in) suoh-le-sal suoh diing in a hamsietta hi (Gen.19:21). Ama zukham jieh in a tapa in hamsietna leh suoh-le-sal hina atanlaw hi. Ama guoh hilou a, ahah-le-suonte tanpha ahuop va-ia hi. Tambang deu in tulai innsung pa leh innsung mi zudawnte jieh in innsung leh gamsung ah niemkiehna atunlaw hi.
Lota : Lot in zong zu a dawnkham a, ama tanu tegel toh lumkhawm in a ta aneipi. Taamna kipat in zudawn-zukham jieh in angkawmna, sietna tawpkhoh a tunlaw hi chi i mu thei hi.
Nabal : Nabal khu zu a khamjieh in Annzaluina ah amuolphou a, alungsim chientah a zi in a hilleh a lungtang a dinkhawl a, kaikonden in a shita hi (I Sam.25:36-38). Zu dawn khu damsung leh shini-manni tan a muolphouna hing tuntu ahidan akilang chieng mama hi.
Leeng Elah : Leeng Elah in zu akham jieh in a sepai lamkai khat Zimri a that mawh hi (I Leengte 16:8-10). Tamna kipan in zudawn khu tuolthana tuntu ahidan a kilang hi.
Suria Leeng Benhaded : Ama leh a kithuopi mi 32 in apuonbuh uah zu a kham ngii-ngei ua, Israel sepaiten tualaitah in vadou in a zouta uhi (I Leengte 20:16-21). Tamna kipan in zudawnna khu guollelna leh gam-le-lei taanna ahidan kilang mama hi.
Leeng Ahasura : Ama in zong zu a kham jieh a a zi in a bawl diing a aphuut a bawllou jieh in, a zi itlai Leengnu Vasti a khenlaw hi. Tambang deu in tulai in zu-le-sa neh jieh in nupa tamtah in kikhenlaw ua, naupang tampitah taga a suohta uhi.
b). Thuhuntha gendan :
Bible in, a dieh in tulai a i zute uh dawn diing ahi, chia a genna Thuhuntha ah zong i mu sih uhi. Mangpa Jesu Khrist in zong Mangpa nitah ankuong aphukhietlai in a nuazuite theikhelkhah diing a zaau jieh in “Wine/Zu” chi kamteng a zang sih a, “Greptui” chi a zangzaw hi. Tami in Jesu Khrist in khamthei leh mi susethei diing zu a dawn diing uh a phallou ban ah ama ngel in zong a dawnsih chi alang chieng mama hi (Matt.26:29; Mk.14:5-25; Lk.22:18).
Tuaban ah Ephesate 3:18 ah “Zu kham in umsih un” chi thupieh khautah i mu uhi. Tami in Wine/Zu kham chi thuteng pen Greek ham in Methusko ahia, zukham a kipan china ahi. Tam thupieh pen tambang a leikhiet diing ahi “Zukham kipan vanglahsih un” chi in. Tam thupieh in a gennuom ahileh zu khamlou diing chisang in zong, zudawn kipat vanglahlou diing china ahi. Ajiehpen mi’n zu a dawn vanglah leh khatvei/nivei in a tawptheisih ua, a zongsang ua, zu in amau tahsa a na ang sep chieng in adawnte a lenehta hi.
Tuaban ah Jesu in Kanan khuo a tui Wine/Zu a suohsah pen zong khamthei leh mi susethei zu ahi gintat huoisih hi. Ajieh pen Jesu in zong tambang zute a dawn ngaisih hi. Tuaban ah Bible in Zudawnte dinmun tam bang in a gen hi –
1. Zu dawn khu mite nuisan leh simmaw tanna ahi (Thupilte 20;1). Zu dawn jieh in bangzaatvei mite nuisat leh simmaw in na um khatai?
2. Zudawnte ahau ngaisih diing (Thupilte 20:1). Nu zudawn jieh in bangzatveipi na hina na mansuo ei?
3. Zudawnte azawng diing ua, nguina in puonsie a silsah diing hi (Thupilte 23:20-21). Zu in na tahsa hoina bangtan a suse tai?
4. Koite e tunggih zing, Koite e lungkham, Koite e kihauzing, Koite amitsan zing? Zumun a umzingte, zudawn zingte ahi uhi. Atawp ah khun gulgu bang in a tahsa uh a zel a, a hinna uh a lahpieh hi.
5. Zudawnte tung a gih hi. Zukhaw jieh in nehguh-lahguhna a pieng a, migilou siemtansah a, midih siemlou tangsah tute tung agih hi (Isaia 5:1-13; Thupilte 22:32).
6. Azauhuoipen ahileh zudawn khu Pasian gam lutlouna ahi (I Kor.6:9-10). Tualeh Bible in zudawn maimai khamlou in zumun nopsahna zong akham hi (Gal.5:21).
5. Zu khu gam-le-nam buoina tuntu ahi:
a). USA ah khun lamchinteng ah zu in a gam uleh a nam uh a suhsietdan hoitah in a suikhie uhi Kum chin in USA ah zu jieh in Dollar Tul leh Ding awn 120 vel zaahbei ahi. Tambang a asennate ukhu Zungawlvei etkolnate, Zatui-zaha man, shi-le-man leh Accident tuomtuom a, a sennate uh ahi. Tamte sang a huoisezaw khu, innsung sietnate, kithanate, naupang tamtah taganate, lungsim natna leh atuomtuom a tun hi.
Leitung pumpia zudawn tamna a kisui chieng in USA khu 15na in a pang giap a, Zu dawn tamna pen khu Portugal, France, Italy gamte ahi uhi. Ahin, America gam ah mihing maktaduoi 10 valte in, zu a dawn ua, Canada gam ah 600,000 val mihing in zulung a vei uhi. Zu dawn jieh in kumchin in mihing 95000 a shi zing hi. Zu dawn mi khat jieh in mi li bang in a buoilaw a, zukham khat jieh in innkuonpiten buoina atuoh law uhi. Illinoise State USA ah khun nupa khat a um ua, tanu khat leh tapa khat a nei uhi. Khristmas lai khat in, New Mexico a Albuquerque khuo ah a pa naupa kung a haw diing in amau gari in a pei uhi. Lampi ah pasal khat in ana kham a, atuonsah uleh a pistol in apuikawita hi. Tuachi in a unpi un athatta hi. Tuazou in mi ni ma a thatkia hi. Police in man in kum 365 sung suongkul taang diing in thutan khum in a um hi. A thudawhna uah, “Khristmas lop ka sawm a, zu ka va dawnkhah jieh in bang e ka bawl zong ka theisih a, ka manglam a bang hi,” a chi hi. Zu in a ngaituona a suhsietsah china ahi.
USA gam ah numei suol jieh a buoina (Rape case) za lah a 85 khu zu jieh ahi. Kumteng in zu jieh in Gari accident tuoh mihing 40000-50000 kikal a um zing hi. Vietnam gaal kumkuo sung in USA gaalkap 43000 a shi ua, tua hun sung ma in a gam uah zu jieh in mihing 2,40,000 a shi uhi.
Tuaban ah Britain gam in zong zu jieh a buoina tampi a tuoh uhi. Tu masang kum 10 paisa apat sut in, tam hun sung in England leh Wales gam ah khun pasal kum 15-24 a shi zousie khu zalah a 50 sang atamzawte khu zudawn jieh a shi ahi uhi.
b). Zu khu Sietna bulpi ahi: Huoh ah khun Cell 14,00,00,00,00,000 apatin 16,00,00,00,00,000 um bang a suut ahi. Mi’n zu khatvei tamtah a dawn leh a huoh a theina cell 20,000 vel a suhsiet in misiemte’n a gen uhi. Tuaban ah tahsa ah haatlouna mitmielna leh natna tuomtuom a tunleng hi. Mihing theitheina zong a suzuoi a, sil hiloupipi munate, ging tuomtuom zahnate leh dawi-le-kaute in zong tambang a thanghuoite a nemzul hi akichi hi.
c). Nu-le -pa hinalam a zu nasepdan: Mi’n zu a dawntam chieng in nu-le-pa hina chieng zong a buoisah hi. Tuami khu ta neitheilouna leh angkawmna a tunthei hi.
d). Sin (Liver) a suhsiet dan: Mi’n zu a dawntam chieng in ‘Hapatic Coma’ natna a tun hi. Tami pen sin a siet jieh a natna ‘sidang’ a um china ahi. Tam bang a mihing a umtheina jieh. Sin cell-te in na semthei tasih uhi. Tam pen zu in sin a suhsiettah jieh ahi. Sin in sinkhatui gilpi ah a pieh diing zat a petheita sih a, tuabang ma in gilpi apan i tahsa a dia silhoite, vitamin tuomtuomte zong a hidiing bangtah in hawmzah theitalou in tahsa in nasapi a haatmawna a tuoh hi. Tam Sin nasepna khu i tahsa sung a nasem lah a apoimawpen khat ahi.
e). Zu khu Mihing that tampen ahi: Tambang in zu in mihingte a thadan akisui hi. America gam ah kumteng in mi 27,000 a kithat ua, tamte khua zakhat lah a 80 khu zudawn jieh ahi. AIDS natna i zau mama lai un AIDS in mi khat a tha chieng in Zu in mihing 10,000 a thatman hi. Tuaban ah Cancer natna zong ahuoise mama a, aman mihing 10 a tha chieng in zu in 20,000 a thatmanta hi. Uimaw in mihing khat a pe jieh a , ashi sung in zu in 30,000 a sihsah man hi. Uimaw thapai in a um a, zu zuate ahau semsem uhi. Natna dalna diing in Zatou (Doctor) siemten pan nasatah in ala zelzel ua, ahivang in zuzuate a pung semsem uhi. Tauban ah, zudawnte khu zu in abuoina uh a belappieh a, a za-ip sung ua patsa in a sum-le-paite uh alahpieh ban ah natna huoisetah a piah belap nalai hi.
6. Zu zua khu Pasian hamsiet tanna ahi: USA a Kennedy innkuon in zu a zua jieh un Pasian hamsietna huoisetah atung uah a tung hi. Joseph Kennedy in President Rossevelt phalna in Scotland apat USA ah zu lalut in azua a, ang hausata mama hi. Ahin, a innkuon un Pasian deilouna sem ahiman un, ama leh atate tung ah lawsapna chituomtuom a tung hi.
Ted Kennedy, khu laisiem leh feltah ahia, USA President hidiing lunggul gige hinapi in tangzoulou in a tawpsanta hi. John Kennedy zong USA President hidiing nahpitah in ana tum a, hinanleh tangtun masang in a shita hi. John F. Kennedy khu USA President in hun khatsung ang pang hi. A hun nina ah zong mipite’n deimama uh hinapi in November 23,1963 in Texas khopi a giloute khut ah kaplia in a umta hi. Robert Kennedy zong UsA president diing in Primary Election a teelching ahia, teelching tahtah ahimasang in kaplup in a um kia taleuleu hi. Edward Kennedy khu USA House a Senator khat ahia, president dinmun lunggul tawntung khat ahi hi .Hinanlezong ama personal secretary nu nungah toh gari accident a tuoh ua, tua nungahnu a shi jieh in minsetah in President ahitheina diing lam-etna teng a mansuota hi.
A tapa Jr. Kennedy zong laisiem leh feltah hinanleh Miami Beach ah nungah khat pawngsuol a ngaw a um in nahpitah in a minsie hi. Bible in “A innvengte kung a dawn diing zu pete tung a gih hi”, a chi khu amau innkuon tung ah tung hi i chithei hi. Tualeh Bible in “Na tu bang na at diing” a chi khu tangtunna zong ahi diing hi (Gal.6:7).
Pasian guolzawl Jonathan Edwards leh Pasian sapsiet Max Jukes khanggui suina:
John Edwards Max Jukes
1. Hah-le-suon 1394 a nei hi. 1. Hah-le-suon 905 a nei hi.
2. College Prinicipal 13 a um uhi 2. Migilou 300 a um uhi.
3. College Professor 65 a um uhi 3. Zu ngawlvei 145 a um uhi.
4. Ukil 60 a um uhi 4. Numei kizua 90 a um uhi.
5. Laigiel minthang 32 a pha uhi 5. Natna hoilouvei 205 a um uhi.
6. Khantanhoi tangkoupi 200 a pha uhi 6. 100 sang tamzawte kum 10 val suongkul taang uhi.
Tam tegel khanggui i etna kipan in Pasian thei leh theilou khanggui i mu chienthei uhi.
7. Thukhumsin: Tep-le-muom leh Zu hoilou dan leh sietnate i suizouta ua, tamte akipan a i suotat theina diing un Joanne Rose Feldmeth in a gen lampi 12te en vai :
1. Tep-le-muom leh Zu thahatna zou diing in eima lam ah hatna neilou i hilam kiphawh diing.
2. Ei sang a hatzaw vangletna/silbawltheina nei khat um ahilam mangngillou diing.
3. I hinna leh i ngaisutna zousie vangletna neipa kung a kipumpieh diing
4. Lungsim a zauthawngna leh patauna neilou diing.
5. Pasian tung leh mihing tung hileh i bawlkhiel zousie pulah ngam diing.
6. I chitlouna leh i hoilouna zousie ang ngaidam theina diing a Pasian kung a ki-apkhiet diing.
7. I mawnate ngaidam a hi na diing a Pasian kung a thunget diing.
8. Mi dangte tung a i bawlkhelnate lai a chiemte/giel vateh a kilemna bawl diing.
9. Ahithei lieileh tuabang mite toh eima ngel toh kilemna bawl diing.
10. Silhoi maimai bawl sawm diing, khelna i neileh i pomngam diing.
11. Pasian deina i mutheina diing in Pasian kunga chitahtah a thunget a ama deina bang a gamtat diing.
12. Hagau lam a piching i hichieng bou a zukham mite kung a thuhil diing. Tam thu 12te zui diing a hil diing ahi.
Mangpa Pasian in tam silhoilou tahsa leh hagau suse theisietne i gente a kipat kikem siengthou diing in hing guoljawl tahen.
Pulahna: Awle, Amasapen in Mangpa Pasian in ei Zoukampaute zong chi-le-nam khat a hing siem a, a dieh in Zou Sangnaupang Pawlpi zong Ama mapuina toh inu-ipa masate uh panlahna toh dettah a na kibulphut in tuni a kum sawmnga chinna (Golden Jubilee) lawm thei a, i um jieh in lungdam huoi isa un Pasian min i phat sawnsawn uhi. Tualeh tam kum sawmnga chinna melmu zingna diing a Souvenir i bawlna uah ichi-inam leh khang sawn momnoute adia kithuhilna tep-le-muom leh zu hoilou dan gel thei a ka um jieh in zong a Vaisaite teng tung ah zong lungdam thu ka gen sawnsawn hi. Tu in tep-le-muom leh zu hoilou dan i sui diing uhi.
Zatep khu sapham in ‘Cigar’ ahi a, tam pen MAYAte ham apat hing kiletkhie ahi. Tam khu mihing tahsa adia phattuomna mong mong neilou ahiin alien a neu in i chin zongsat uh ahi. Tuamai banah damtheina leh sum-le-pai tam tah senna pen zonga hia, tuaban ah ei Khristiante adia sil kilawmloutah khat ahi. Ahin atepte in lah paulap tuomtuom bawlin tang gup in igum na lai uhi. Oscar Wilde in, ‘Sikret khu kipahna leh nopna bukim na din gensiet bei, mi hipthei ahin anal/hoi thon mai hi’ achi a, agen dih mama hi. Zatep in mihing tahsa asuh siet dan igen ding uhi.
1. Zatep akitep pat hun: Sil khat pouma gen chien leh suichien i sawm chieng un abul sui masah angai hi. Tuajieh in, tu in Za koiten atep masa pen uai chi igen masa ding uhi. Misiemte suidan in zatep leitung a atep masa pente khu MAYA te ahi uhi. Kum 1490 masang lam in America gam a Maya ten a Pasiante uh leh a leng (King) te uh leh ami liente uh khu zatep gige hi in ana gen uhi. A Pasian khat ngel uh (Chacoba) khu za hai mama hiin agen ua, van mun sang pen a um in a za bung a thin chieng in, Ahsi leng ichi pen uh hin agen vaia uhi. Tualeh Yucaten Maya in zong zatep sawm a asuong meisa asai chiengin khawphe/tunphe leh khawpi hui ichi pen uh hiin agen uhi. Tuaban ah leitung lui Pasian nu mihingte siemtu a ngai uh Cihuoicoali achi atahsa pumpi za lawm a kibawl/siem hiin angai uhi. Tamte apat in zatep khu ginglou mite chin dan leh a Pasiante utoh zong kizopna thuh tah nei ahidan zong i muthei uhi.
Tualeh ipi-le-pute un za ana tepna jieh uh tangpi ahileh amauhte khu lou hou sing puain thousi, thouvai toh ana kiteh ua, tuate lah a kivenna dingin anatep uhi. Tulai in tambang dinmun ah i ding nonsih ua, ahin tep-le-muom pen amauhte sangin i ha bawl zaw uhi.
2. Zatep in damtheina asuhsietdan: Awle zatep khu bang chi bang in gen hoi in gum zong lei mihingte adia ahoilou dan a huaisie mama hi. Suichientu Marcus Richardo leh a lawmte’n ‘Gam khangtoute shi tamna pen khu zatep ahi achi uhi Kum 35-69 kikal mi shina tuohte 30% zatep in a piensah natna apat ahi achi uhi (American Journal of Public Health, June 2003 Isue ah agel uhi)
a). Shina gupai nicotine: Za sungah poison (Gu) a um a, tua khu ‘nicatine’ leh cancer piengsahthei ‘Carcenogen’s te ahi uhi. Tualeh za khu mei a i hal chiengun tam nicotine hing lamdang in mei khu ang suoh hi. Tam meikhu pen gu lah lah azong azauhuai pen ahi. Kikaptho (injection) apieh ding hileh za tonkhat a nicatine gu um in zu sa (rat) khat kaplei shi zou ding hi. Tualeh za ton sawm thum 30) agu umtengin mihing khat kikap leh dahkal khat zong ahing sih ding chin mi siemten agen uhi. Ahin, ei mihingte’n i tep chieng a a isietpi pailouna jieh uh ahileh i tahsa ua um sepaite’n ana dou ua, i sietpi pai sih uhi.
Tuaban ah za pen mei a i hal chieng un ang khu a, tam khu a sat luat jieh a hing khu ahi a, tam za satna pen degree 815 C a sang ahi a 1056 khu khosihte tahsa sandan ahi. Tualeh tam bang asa pi hiplut ahigige a khu a gu (chemical substances) tamtahten hui peina gui (airways) tuomtu (lining) no ngei nui lah ah abeh zel hi. Tam khu Asthma neite a dingin kintah in anatna khang khesah thei hi. Tuaban ah hui peina a lei vui ang lut leh khahso ana susieng zeltu ‘Celia’ kichite zong suse thei hi Tuaban ah za khu (smoke) pen carbon dioxide leh carbon Monoxide suah pen in tuap cancer, tawl (throat) cancer, lungtang natna (heart desease), BP sang, Ulcer, leh adang dangte piengsah thei hi misemte gendanin tuap cancer 100 leh ah 95 te khu zahaite ahi uh chiin Doctorten agen uhi.
Tuaban ah za a nicotine nasep dan dang khu gilnate, luahsuahte, sunghoiloute, leinate, lungsim buaite, mit mielte, hatlounate, beidonnate zong apiengsah thei hi. Research (silsuimite) mu dan in zatep loute sangin zatepte lah ah gilpi pat, gilpina atam zaw achi uhi. Tualeh miin niteng a zatawn 20 val kum thum atep leh gilpi lam a kisoiselna aneilou theisih ding achi uhi. Damtheina dei a, doctorte kung a sum-le-pai seng a ki-etkol sah gige sangin tam natnate hing kipatna bulpi topsan khu adamdoi hoi pen ahi.
b). Zatep in lungsim nasep theina suchau in zong tehbaina ahi: Silsuimite’n (Researchers) zatep mite’n kum 45-53 kikal in a thei theina uh (memory) nasatah in kengiem chi a mukhie uhi. Tuaban ah mutheina, alim/atui thei theinate leh sil gim adih/zah theinate zong kiemsah hi.
Tuaban ah zatep in mel-le-puom kilahdan (complexion) zong susie thei hi. Tualeh ha sansah in, vun zong a mual sah hi. Calefornia gama Dr. H.W. Daniel in Research abawl na ah zatep in mai leh vun avuaisah bai chi a mukhie hi. Bang jieh a tam bang a vuai bai e chi min a doh chiengin ‘za agu (nocotine) in vun a sisan gui susie in, vun in sisan a kul-le-pawimaw bang dungzui a donlou chiengin ahoithei sih a, avuai bai a, tuamai banah vun leh mai a vuai baileh lungtang hoilouna (heart atack) akizom hi’ achi hi. Tamte banah za haite khu za eh zong anam ua, agim mongmong ah zong a namsie hi.
c). Zatepna khu kim-le-pam a umte dingin zong azauhuai hi: Zatep pen atepte sangin zong ateplou akim apama umte adingin zong zau huai mama chi in doctorten agen uhi. Etsahna din, pasal/zi in za atep jiehin ateplou a koppi pen in zong natna tuom tuom ana veithei china ahi. Ajieh ahileh pen ateploute in zong za khu (smoke) ana dih kha thou ua, tuakhu a zauhuaina tah ahi. Adieh in naupang in a thuahla a ajieh ahileh atahsa ua hui peina uh aneudeu banah, atahsa ua natna adoudal theina uh ahatlou zawh jieh ahi. Tamte jieh in awmna sinna, tuap na chite anei law thei uhi. Tulai naupang awmna, leh natna tuom tuom bailam tah a aveina jieh uh khu anu-le-pate un za khu a hut hut jieh uh ahijieh ahi. Tuajiah in tulai mi khangtoute khun ‘Na zatep in ka damtheina susie ahijieh in ka kung ah tepnon sin’ achi uhi.
d). Zatep in numei te asuhsiet dan: Laisiangthou Ezekiel a, “a in grep thua aneh leh atate uh hazong ane ze’ achi bang deu in, nu in anau a vop/pai lai a za atep leh asisan khu ata akitanpia ahijieh in anau adingin azau huai mama hi. Nu in nau avop/pai lai a za tep jieh in hakimlou a naupien nate, nausietnate, awmnatna te atut law thei hi. Ajieh ahileh asung anaupang hamtheilou pen za khu in a hut hut china ahia, dam a nau ang pien leh zong ah hut lup zoulou china ahia, ahin noicotine addict sain ang pieng china ahi. Zusa (Rat) mei a ihut uh toh zong gente thei ahia, tam khu sil chizat huai tah ahijiehin nu zatep pen tate adingin sil zauhuai tah ahi hi.
e). Tep-le-muam khu sum-le-pai senthawn na ahi: US ah kum khat sungin zatep jieh in India sum in Rs. 16,25,00,000/- val bang a zangbei vaia uhi. Canada ten Rs. 71,00,00,00,00,000/- a zang bei uh chiin agen uhi. Tualeh Mizoram ten kum 1973 in zatep in Rs. 12,000,000/- azangbei uhi. Tuami kum ma in Presbyterian Church agam ua, hattuom lien pente thawlom zousie Rs. 20,00,000/- ahi giap hi. Tunai in zong te-le-muom asum tam tah asuhbei thu uh agen uhi.
Awle nang bang zat gilva lai vana loubuangin na subei tai? Na thei nuam leh i tah lang ding uhi.
Amin uh / Bawmkhat / Nikhat a tep / Kumkhat / Kum 60 tan
1. Cigarettes 10 Rs. 20 7200 Rs. 4,32,000/-
2. Khaini 5 Rs. 5 Rs. 1800 Rs. 1,00,000/-
3. Kuva 1 Rs. 5 Rs. 1800 Rs. 1,00,000/-
Tam khu sum-le-pai senthawnna ahiban ah natna lei lei ihi uh chi ingaitua ding uh ahi. Tuaban ah za ton khat tepna dingin ikhut uh khu i kam lam uah sawm leh nga (15) vei bang idomtou ua,kum khat sungin athonin ikhutuh 70,000/- val bang i domtou uh china ahi.
f). Tep-le-muan khu shina tun tu ahi: Kum 1987 a World Health Organisation (WHO) ten Western Pacific, Tokyo, Japan kikhopna aneina uah Asia gamsung amite shii tamna pen khu zatep jieh anatna pieng, lungtang natna leh cancer ahi chi amukhie uhi. Tualeh India ah zong kum tengin Cancer natna in mi tam tah ashi uhi. (Indian Express, October 9, 1985). Tualeh WHO te suidanin zatep inkum khat sungin mihing 5 millions ashi uh chin agen uhi. Tam khu tua apat hoitah a etkawl/dou ahi sih leh ale ni (double) in apungding a, 2020 chieng in kum tengin mihing 10 million tan shithei dingin agen uhi. (The Times of India, 12, Dec. 2005).
US ah 1984 in tuap cancer jiehin mihing 1,39,000 val ashi ua, tuate numei 43,000 pasal 96,000 ahi uhi. England gam ah zatep jieh in kumteng in numei lah ah tuap cancer vei ashi mi 12,000 val aum uhi. Indian Council of Medical Research (IMCR) te gendanin 1988 in USA ah zatep jieh a shi mi 30,00,000 ahi uhi. India TV (Dordharshan) puondan in 1986 in zatep leh muam a kipat a natna pieng Cancer vei mi 25 lakhs a um uh achi uhi. Tam damloute khu India Cancer Societyte gen danin damlou giet lah a khat khu Cancer vei ahi uhi. (Wisdom, December, 1986).
Tualeh zatep ton khat in mihing hinna minute li 4 bang a sutom thei chiin misiemten agen uhi. Za hai mi khat in ni khat a ton 30 apat 40 tan tep bei gige ta leh adamsung / kum ding uh kum 5 apat 10 kikal a kiemsah zou ding hi. Kum 60 dam ding lai pen 52 bang adam giep ding china ahi. Tuajiehin zatep pen ei leh ei installment a kithat ihi uh china zong ahi pai mai hi.
g). Leitung mikhangtouten tep-le-muam adou dan uh: Zatep hoilou dan mi khangtouten athei ua, nahpi tah in adou uhi. Tuin gam tuom tuomte doudan i sui ding uhi.
1). Kum 1976 apat in Australia gam ah kumpi nasemte zatep ding kham uhi. Zatep ten Solkal na semthei lou uhi.
2). World Health Organisation (WHO) ten zong leitung buppi ah koima zatep ding adeilou jieh un 1987 April 7 apat in WHO innpi (Office) Geneva khuopi ah zatep ding akhamta uhi.
3). Maharastra State a kumpi Office leh mun thupi deute ah 1988 August apat in zatep kikhamta hi.
4). 1988, July 1 apat ma in Norway gamsung Office thupi zousiete ah zong zatep ding kikham ta hi.
5). Singapore gam in zong leitung buppia zatep lou gam himasah pen ding ut in agam Government in nasatah in panla uhi. Sweden gam in zong khautah in zatep akham uhi.
6). 1992 Barcelona khuopi a Olympic Games sungin zatep zuah leh tap kikham hi.
7). 1990 kum in Mizoram Presbyterian Church a KTP ten tep-le-muan dou kum chiin puong ua, phattuompi mama uhi.
8). Malaysia Solkal in zong kum 18 nuai lam mi zatep ding a kham uhi.
9). 2005 kum bul lam in West Bengal Government in zong Office, Railway, Bus Parking, Cinema Hall leh mipi peikhawmnate ah zatep akham uhi.
10). South India Christiante’n zong agam buppi ua zatep leh khamthei tuom tuomte abeitheina dingin thumna toh pan ala ua, tuachiin agam government un khamna thusua (order) abawl uhi. Min agam level bang a douna leh topsan ding a pan alah lai un nang, nangma mimal, na innsung leh na hattuom beh ah douna na sem ut ei? Kingaitua tah zet ahun hi.
Miin tep-le-muam hoilou dan atheita ua, tuajiehin mipi peikhawmna mun, Cenema Hall, Hotel, Dukan Office Bus Parking, Railway, Rail/Bus sung leh mipi peikhawmna munte ah tep leh muom akikham ta hi. Tualeh India in zong January 1, 06 apat in zatep khu Cenema, Film, TV leh Serial tuomtuomte ah advertisement bawl ding a khamta uhi. Tam thu khu Union Health Minister Anbumane Ramadoss in the 4th World Assembly on Tobacco Counters Health hun zahna ah agen hi.
Tualeh WHO in zong 2005 apat in zatep leh khamthei sil dang mong mong advertise bawl a kham uhi. Tualeh mipi peikhwamna munte ah tep le muan bawl zong kham ahi tuachiin gam tuomtuom zakhat (100) ten zong tam thu khu alemsah pita uhi. Tualeh WHO Director General Lee jong Wook in zong adieh in Doctor leh damtheina toh kisai a, nasemtuten atop san ua, amauhte khu ahoilou dan mite lah a etton tah ahi ding adei thu zong agen hi. (The Time of India, 12 December 2005).
h). Tep-le-muam leh hagau hinkhuo: Tuniin tam tep-le-muan thu igen cheingun gum in ka hagau hinkhuo asukha sam a, Bible ah zatep lou ding china aum sam a, ka hagau hinkhuo sukha sih chite agen uhi. Eite khu Hagau siengthou tenna Innpi ihi ua, tam Hagau Siengthou tenna khu zatep, tuibuh leh khaini chite thunna a inei nei ding uh ahisih hi. Tualeh ei gingtue khu Jesu Khrist umdan la dingte ihi ua, tuni in Jesu khrist khu leitung ah hing umta leh zatep, khaini leh kuva tanpha atep in abawl sih ding hi.
Tualeh i Bible un na neh na dawn jieh a na unau apua leh amawna pua ding achi hi. Evangelist khat in No. 4 addict khat Conseling abawl lai in No. 4 Addict pan pu aw nang bawn na zatep na topsan theiloupi ken bang din tam ka sil chin zong san katop san thei moh diai? achi san a, azatepin No 4 bawlpa hundamna lampi adal china ahi. Tualeh gingtha (Hindu) te lah khat ah Pasian nasem khat thu gen dingin ava pei a, za avatep chiengin lamdang sa in bang dia tam bang sil dihlou nangbawl e chiin ana phoh hi. Azum huai mama ding hi. South India Christianten tep-le-muam bawl khu North East India Khristiante umdan ahi ang chisan ua, sil zum huai pi asuah hi.
Zu Hoiloudan: Awle tu in zu hoiloudam i sui kia diing uhi. Zu khu i chi-le-nam a diing a, buoina leh hamsatna tuntu, tu leh tunua chieng tan a, i gaal lienpen uh a suoh hi. Tuajieh in, tam suol lientah dou diing leh subei diing in ei zousie mawpuohna ahita hi.
Tu in Zu hina leh a nasep dante suivai :
3. Zu (Alcohol) bang e?
Zu a Chemical compound chikhat asieng a sieng, i hal leh kuongthei leh natna hih zong thatthei diing khop a haat khu Ethyl Alcohol a kichi hi. Tam khu zu a khamtheina umsahtu ahi. Ahaatdan ahileh neunoukhat zong (haatna 0.06%) sisan a, alut leh huoh khotheina asubuoi a, khambuoina leh mawtna tanpha apiengsah thei hi.
Tam Alcohol khu leitung mihingte’n a dawn pat hun uh suikhiet gualo a sawtta hi-in a kigen hi. Tualeh Zu khu leitung toh kimeltheina a sawtta mama a, namchin culture ah a umlouna a umsih diing hi. Masanglai apat in Greekmi, Aigupta mi, Rom mite leh Persia mite’n zong na siem in ana dawn uhi. Jesu pien masang kum 600 vel in zong Persia Leeng, Cambyses in zong subei ana sawmta hi. Ferrero in masang a Rome tanchin a gelna ah, “Rom Leenggam loupitah mai a chipna jieh khu innsung hoilouna jieh ahia. Innsung khu namte kingatna suongphum poimaw tah ahing puasietna khu zu jieh ahi,” a chi hi.
Zu a khamthei um Alcohol khu tahsa in a thuzawthei sih a, mi’n zu a dawn chieng un a sisan uah a lutpai a, a sisan in a hiplut ngal a, Zu dawnna a tahsa a lut zat khu 20% ahia, sisan a lutzat ahileh 70% ahi hi.Tuachi in sisan ah a taikuolkuol a, tuami sung in Sin (Liver) in a sukeh a, Carbondioxide (Huiniin) leh tuihu a suoh a, a hingkehzaah chieng in thanei in a haat mama hi. Tuachi in neukhat sinlam a peiloute khu khosa leh zuun leh kamlam ah ang pawt a, tuajieh in zudawnte khu zu a nam uhi. Tambang ahijieh in zudawnte khu Sinnatna, TB leh natna tuomtuom avei thei uhi. Ajieh ahileh Alcohol a um chemical khat khu sil muot diing leh se diingte kembittu a zah ahia, tuaban ah, siltah (solid) zaansahtu zong ahi hi. Tambang a haat ahijeih in Za/Damdawi bawlna munlien Pharmaceuticals ah a kizang hi. Tuajieh in zu haatchi Rum, Brandy leh Whisky ah khun 6-90% a tel hi. Ataangpi in tambang a Alcohol panna a kibawl zute khu damdawi a zaah dia kibawl ahia, etsahna diing in Rum chikhu Regular Used Medicine china ahi. Tuajieh in (Official dose) khatvei a dawn diing za ahileh tawkeu/sihkeu dimni khel ahilou diing ahilai in, eiten athawl thawl a i dawn chieng un i tahsa un a thuohzou sia, zong i sietpi uhi.
4. Bible in Zu tungtang a gendan :
Mi khenkhatte’n zudawn leh azua genhoi sawm paupau in Bible in Zudawn akham sam ah tua nahsang in Paul in zong Timothi kung ah, ‘Na gilpi haatlou jieh in tawmtawm dawn in chite a gen banah, a pawt bou khu a niin a, alut khu a sieng ahi, chi in paulap a siem uhi’ achi uhi. Ahivang in Bible thute khu a gel hun leh atup-angiim theichienlou a, mittaw sielkhautuh a i tuhleh i bawlkhiel diing hi. Tu in Bible in a gendan suivai.
a). Thuhunlui gendan leh a dawnte umdan :
Hebrai ham in zu khu Yayin ahia, Tuhunlui ah 140 vei atuong hi. Zudawn jieh a sietna tuohte gen diing hi.
Nova : Nova in Yayin a dawn jieh in a kham a, bangmatheilou in saguoh in a lum a, a tapa Ham in amuolphouna liekhulou jieh in (Puon akhulou jieh in) suoh-le-sal suoh diing in a hamsietta hi (Gen.19:21). Ama zukham jieh in a tapa in hamsietna leh suoh-le-sal hina atanlaw hi. Ama guoh hilou a, ahah-le-suonte tanpha ahuop va-ia hi. Tambang deu in tulai innsung pa leh innsung mi zudawnte jieh in innsung leh gamsung ah niemkiehna atunlaw hi.
Lota : Lot in zong zu a dawnkham a, ama tanu tegel toh lumkhawm in a ta aneipi. Taamna kipat in zudawn-zukham jieh in angkawmna, sietna tawpkhoh a tunlaw hi chi i mu thei hi.
Nabal : Nabal khu zu a khamjieh in Annzaluina ah amuolphou a, alungsim chientah a zi in a hilleh a lungtang a dinkhawl a, kaikonden in a shita hi (I Sam.25:36-38). Zu dawn khu damsung leh shini-manni tan a muolphouna hing tuntu ahidan akilang chieng mama hi.
Leeng Elah : Leeng Elah in zu akham jieh in a sepai lamkai khat Zimri a that mawh hi (I Leengte 16:8-10). Tamna kipan in zudawn khu tuolthana tuntu ahidan a kilang hi.
Suria Leeng Benhaded : Ama leh a kithuopi mi 32 in apuonbuh uah zu a kham ngii-ngei ua, Israel sepaiten tualaitah in vadou in a zouta uhi (I Leengte 20:16-21). Tamna kipan in zudawnna khu guollelna leh gam-le-lei taanna ahidan kilang mama hi.
Leeng Ahasura : Ama in zong zu a kham jieh a a zi in a bawl diing a aphuut a bawllou jieh in, a zi itlai Leengnu Vasti a khenlaw hi. Tambang deu in tulai in zu-le-sa neh jieh in nupa tamtah in kikhenlaw ua, naupang tampitah taga a suohta uhi.
b). Thuhuntha gendan :
Bible in, a dieh in tulai a i zute uh dawn diing ahi, chia a genna Thuhuntha ah zong i mu sih uhi. Mangpa Jesu Khrist in zong Mangpa nitah ankuong aphukhietlai in a nuazuite theikhelkhah diing a zaau jieh in “Wine/Zu” chi kamteng a zang sih a, “Greptui” chi a zangzaw hi. Tami in Jesu Khrist in khamthei leh mi susethei diing zu a dawn diing uh a phallou ban ah ama ngel in zong a dawnsih chi alang chieng mama hi (Matt.26:29; Mk.14:5-25; Lk.22:18).
Tuaban ah Ephesate 3:18 ah “Zu kham in umsih un” chi thupieh khautah i mu uhi. Tami in Wine/Zu kham chi thuteng pen Greek ham in Methusko ahia, zukham a kipan china ahi. Tam thupieh pen tambang a leikhiet diing ahi “Zukham kipan vanglahsih un” chi in. Tam thupieh in a gennuom ahileh zu khamlou diing chisang in zong, zudawn kipat vanglahlou diing china ahi. Ajiehpen mi’n zu a dawn vanglah leh khatvei/nivei in a tawptheisih ua, a zongsang ua, zu in amau tahsa a na ang sep chieng in adawnte a lenehta hi.
Tuaban ah Jesu in Kanan khuo a tui Wine/Zu a suohsah pen zong khamthei leh mi susethei zu ahi gintat huoisih hi. Ajieh pen Jesu in zong tambang zute a dawn ngaisih hi. Tuaban ah Bible in Zudawnte dinmun tam bang in a gen hi –
1. Zu dawn khu mite nuisan leh simmaw tanna ahi (Thupilte 20;1). Zu dawn jieh in bangzaatvei mite nuisat leh simmaw in na um khatai?
2. Zudawnte ahau ngaisih diing (Thupilte 20:1). Nu zudawn jieh in bangzatveipi na hina na mansuo ei?
3. Zudawnte azawng diing ua, nguina in puonsie a silsah diing hi (Thupilte 23:20-21). Zu in na tahsa hoina bangtan a suse tai?
4. Koite e tunggih zing, Koite e lungkham, Koite e kihauzing, Koite amitsan zing? Zumun a umzingte, zudawn zingte ahi uhi. Atawp ah khun gulgu bang in a tahsa uh a zel a, a hinna uh a lahpieh hi.
5. Zudawnte tung a gih hi. Zukhaw jieh in nehguh-lahguhna a pieng a, migilou siemtansah a, midih siemlou tangsah tute tung agih hi (Isaia 5:1-13; Thupilte 22:32).
6. Azauhuoipen ahileh zudawn khu Pasian gam lutlouna ahi (I Kor.6:9-10). Tualeh Bible in zudawn maimai khamlou in zumun nopsahna zong akham hi (Gal.5:21).
5. Zu khu gam-le-nam buoina tuntu ahi:
a). USA ah khun lamchinteng ah zu in a gam uleh a nam uh a suhsietdan hoitah in a suikhie uhi Kum chin in USA ah zu jieh in Dollar Tul leh Ding awn 120 vel zaahbei ahi. Tambang a asennate ukhu Zungawlvei etkolnate, Zatui-zaha man, shi-le-man leh Accident tuomtuom a, a sennate uh ahi. Tamte sang a huoisezaw khu, innsung sietnate, kithanate, naupang tamtah taganate, lungsim natna leh atuomtuom a tun hi.
Leitung pumpia zudawn tamna a kisui chieng in USA khu 15na in a pang giap a, Zu dawn tamna pen khu Portugal, France, Italy gamte ahi uhi. Ahin, America gam ah mihing maktaduoi 10 valte in, zu a dawn ua, Canada gam ah 600,000 val mihing in zulung a vei uhi. Zu dawn jieh in kumchin in mihing 95000 a shi zing hi. Zu dawn mi khat jieh in mi li bang in a buoilaw a, zukham khat jieh in innkuonpiten buoina atuoh law uhi. Illinoise State USA ah khun nupa khat a um ua, tanu khat leh tapa khat a nei uhi. Khristmas lai khat in, New Mexico a Albuquerque khuo ah a pa naupa kung a haw diing in amau gari in a pei uhi. Lampi ah pasal khat in ana kham a, atuonsah uleh a pistol in apuikawita hi. Tuachi in a unpi un athatta hi. Tuazou in mi ni ma a thatkia hi. Police in man in kum 365 sung suongkul taang diing in thutan khum in a um hi. A thudawhna uah, “Khristmas lop ka sawm a, zu ka va dawnkhah jieh in bang e ka bawl zong ka theisih a, ka manglam a bang hi,” a chi hi. Zu in a ngaituona a suhsietsah china ahi.
USA gam ah numei suol jieh a buoina (Rape case) za lah a 85 khu zu jieh ahi. Kumteng in zu jieh in Gari accident tuoh mihing 40000-50000 kikal a um zing hi. Vietnam gaal kumkuo sung in USA gaalkap 43000 a shi ua, tua hun sung ma in a gam uah zu jieh in mihing 2,40,000 a shi uhi.
Tuaban ah Britain gam in zong zu jieh a buoina tampi a tuoh uhi. Tu masang kum 10 paisa apat sut in, tam hun sung in England leh Wales gam ah khun pasal kum 15-24 a shi zousie khu zalah a 50 sang atamzawte khu zudawn jieh a shi ahi uhi.
b). Zu khu Sietna bulpi ahi: Huoh ah khun Cell 14,00,00,00,00,000 apatin 16,00,00,00,00,000 um bang a suut ahi. Mi’n zu khatvei tamtah a dawn leh a huoh a theina cell 20,000 vel a suhsiet in misiemte’n a gen uhi. Tuaban ah tahsa ah haatlouna mitmielna leh natna tuomtuom a tunleng hi. Mihing theitheina zong a suzuoi a, sil hiloupipi munate, ging tuomtuom zahnate leh dawi-le-kaute in zong tambang a thanghuoite a nemzul hi akichi hi.
c). Nu-le -pa hinalam a zu nasepdan: Mi’n zu a dawntam chieng in nu-le-pa hina chieng zong a buoisah hi. Tuami khu ta neitheilouna leh angkawmna a tunthei hi.
d). Sin (Liver) a suhsiet dan: Mi’n zu a dawntam chieng in ‘Hapatic Coma’ natna a tun hi. Tami pen sin a siet jieh a natna ‘sidang’ a um china ahi. Tam bang a mihing a umtheina jieh. Sin cell-te in na semthei tasih uhi. Tam pen zu in sin a suhsiettah jieh ahi. Sin in sinkhatui gilpi ah a pieh diing zat a petheita sih a, tuabang ma in gilpi apan i tahsa a dia silhoite, vitamin tuomtuomte zong a hidiing bangtah in hawmzah theitalou in tahsa in nasapi a haatmawna a tuoh hi. Tam Sin nasepna khu i tahsa sung a nasem lah a apoimawpen khat ahi.
e). Zu khu Mihing that tampen ahi: Tambang in zu in mihingte a thadan akisui hi. America gam ah kumteng in mi 27,000 a kithat ua, tamte khua zakhat lah a 80 khu zudawn jieh ahi. AIDS natna i zau mama lai un AIDS in mi khat a tha chieng in Zu in mihing 10,000 a thatman hi. Tuaban ah Cancer natna zong ahuoise mama a, aman mihing 10 a tha chieng in zu in 20,000 a thatmanta hi. Uimaw in mihing khat a pe jieh a , ashi sung in zu in 30,000 a sihsah man hi. Uimaw thapai in a um a, zu zuate ahau semsem uhi. Natna dalna diing in Zatou (Doctor) siemten pan nasatah in ala zelzel ua, ahivang in zuzuate a pung semsem uhi. Tauban ah, zudawnte khu zu in abuoina uh a belappieh a, a za-ip sung ua patsa in a sum-le-paite uh alahpieh ban ah natna huoisetah a piah belap nalai hi.
6. Zu zua khu Pasian hamsiet tanna ahi: USA a Kennedy innkuon in zu a zua jieh un Pasian hamsietna huoisetah atung uah a tung hi. Joseph Kennedy in President Rossevelt phalna in Scotland apat USA ah zu lalut in azua a, ang hausata mama hi. Ahin, a innkuon un Pasian deilouna sem ahiman un, ama leh atate tung ah lawsapna chituomtuom a tung hi.
Ted Kennedy, khu laisiem leh feltah ahia, USA President hidiing lunggul gige hinapi in tangzoulou in a tawpsanta hi. John Kennedy zong USA President hidiing nahpitah in ana tum a, hinanleh tangtun masang in a shita hi. John F. Kennedy khu USA President in hun khatsung ang pang hi. A hun nina ah zong mipite’n deimama uh hinapi in November 23,1963 in Texas khopi a giloute khut ah kaplia in a umta hi. Robert Kennedy zong UsA president diing in Primary Election a teelching ahia, teelching tahtah ahimasang in kaplup in a um kia taleuleu hi. Edward Kennedy khu USA House a Senator khat ahia, president dinmun lunggul tawntung khat ahi hi .Hinanlezong ama personal secretary nu nungah toh gari accident a tuoh ua, tua nungahnu a shi jieh in minsetah in President ahitheina diing lam-etna teng a mansuota hi.
A tapa Jr. Kennedy zong laisiem leh feltah hinanleh Miami Beach ah nungah khat pawngsuol a ngaw a um in nahpitah in a minsie hi. Bible in “A innvengte kung a dawn diing zu pete tung a gih hi”, a chi khu amau innkuon tung ah tung hi i chithei hi. Tualeh Bible in “Na tu bang na at diing” a chi khu tangtunna zong ahi diing hi (Gal.6:7).
Pasian guolzawl Jonathan Edwards leh Pasian sapsiet Max Jukes khanggui suina:
John Edwards Max Jukes
1. Hah-le-suon 1394 a nei hi. 1. Hah-le-suon 905 a nei hi.
2. College Prinicipal 13 a um uhi 2. Migilou 300 a um uhi.
3. College Professor 65 a um uhi 3. Zu ngawlvei 145 a um uhi.
4. Ukil 60 a um uhi 4. Numei kizua 90 a um uhi.
5. Laigiel minthang 32 a pha uhi 5. Natna hoilouvei 205 a um uhi.
6. Khantanhoi tangkoupi 200 a pha uhi 6. 100 sang tamzawte kum 10 val suongkul taang uhi.
Tam tegel khanggui i etna kipan in Pasian thei leh theilou khanggui i mu chienthei uhi.
7. Thukhumsin: Tep-le-muom leh Zu hoilou dan leh sietnate i suizouta ua, tamte akipan a i suotat theina diing un Joanne Rose Feldmeth in a gen lampi 12te en vai :
1. Tep-le-muom leh Zu thahatna zou diing in eima lam ah hatna neilou i hilam kiphawh diing.
2. Ei sang a hatzaw vangletna/silbawltheina nei khat um ahilam mangngillou diing.
3. I hinna leh i ngaisutna zousie vangletna neipa kung a kipumpieh diing
4. Lungsim a zauthawngna leh patauna neilou diing.
5. Pasian tung leh mihing tung hileh i bawlkhiel zousie pulah ngam diing.
6. I chitlouna leh i hoilouna zousie ang ngaidam theina diing a Pasian kung a ki-apkhiet diing.
7. I mawnate ngaidam a hi na diing a Pasian kung a thunget diing.
8. Mi dangte tung a i bawlkhelnate lai a chiemte/giel vateh a kilemna bawl diing.
9. Ahithei lieileh tuabang mite toh eima ngel toh kilemna bawl diing.
10. Silhoi maimai bawl sawm diing, khelna i neileh i pomngam diing.
11. Pasian deina i mutheina diing in Pasian kunga chitahtah a thunget a ama deina bang a gamtat diing.
12. Hagau lam a piching i hichieng bou a zukham mite kung a thuhil diing. Tam thu 12te zui diing a hil diing ahi.
Mangpa Pasian in tam silhoilou tahsa leh hagau suse theisietne i gente a kipat kikem siengthou diing in hing guoljawl tahen.

Labels:
American Journal of Public Health,
BP,
Carbon dioxide,
India,
Mizoram,
Presbyterianism,
United States,
US
1. Pian kum leh ni : December 10, 19672. Pianna veng/khua : Hiangtam (k) Village
3. Tulel a na omna veng : Simveng, New Lamka C/O Dr. M. Lachinkhai, Lailam Veng
4. Pa/Nu min : Mr. Liansuankhai
5. Zi/Pasal min : Mrs. Maman
6. Siamsinna munte : NOS, Delhi. Manipur University, Senate of Serampore College, MA-IGNOU
7. Tulel a na zil/sepna : Pastor nna lenlel, baanah Doctor of theology zildia kisa lel.
*You can reach me at
manlunhangpi@gmail.com
Subscribe to:
Posts (Atom)
![Reblog this post [with Zemanta]](http://img.zemanta.com/reblog_c.png?x-id=209a335a-ff40-4038-9459-5a9fc4b36f01)
